برای رفع نیاز اول از قضا این انتظام انجام گرفت که برای ظهور اسلام، کشوری و قومی منتخب شد که در راستگوئی، امانت و قوت حافظه در دنیا ممتاز بود. اصحاب کرام هرچه می‌دیدند و می‌شنیدند حفظ می‌کردند و بدون کم و کاست به نسل‌های بعدی می‌رساندند و اقوام دیگر مجسمه‌های پیامبران‌شان را درست کردند. در اسلام مجسمه تراشیدن و …

در آن زمان توجه فوری به این دو اصل ضرورت داشت یکی اینکه حدیث و سنّت مدون[۱] و محفوظ گردد که پیش از این در سینه‌های محدثین و جزوه‌های مختلف‌شان متفرق بود، زیرا برای استنباط مسائل فقه اسلامی، بزرگ‌ترین ماخذ همین بود و علاوه بر این، این وسیله‌ای بود برای حفظ قالب زندگی اسلامی و طبع اسلامی امت. حدیث از …

با توجه به حفاظت اخلاق و معنویات امّت (که فعالیت آن همیشه در جریان بود) برای حفاظت معاشرت زندگی و اجتماعی امّت و اصلاح معاملات و سیاستش و تضمین آیندۀ اسلام که در کلیه شئون مطابق با اصول دینی فعالیت‌هایی لازم بود، در آن زمان دو قارۀ بزرگ آسیا و آفریقا و قارۀ اروپا و اسپانیا در حیطۀ قلمرو مسلمانان …

اما در همین شهر پر عیش و عشرت (بغداد)، تعدادی نفوس قدسیه نیز وجود داشت که در شکل‌های دعوت الی الله، تزکیه نفوس، نشر و اشاعت علوم دینی، تعلیم و تعلم با تمام وجود در سعی و تلاش بودند. ایشان در هنگامه‌های پر از شر از کلیه لذایذ دنیا کناره‌گیری نموده و حفظ روح این امّت و سرمایۀ تعلق بالله …

خلافت عباسیان کاملاً جانشین خلافت امویان شده بود، همان روح دنیاپرستی و نظام فردی و موروثی سلطنتی و کلیه معایب دستگاه، تصرفات آزادانه در بیت المال و بازار گرم عیش و عشرت. تفاوت این دولت با حکومت امویان این بود که در سلطنت امویان و محیط آن دوران نیز از همین قبیل بود و در جسم سلطنت عباسی روح عجمیت …

با توجه به فعالیت‌های دعوت و تذکیر و اصلاحات معنوی، فعالیت‌های اصلاح حکومت با توقف‌های کوتاه به طور پی در پی ادامه داشت، در هر زمان کوشش می‌شد این اجاره‌ای که برای خلافت، امویان و بدنبالش عباسیان به جا گذاشته‌اند ریشه کن گردد، متأسفانه خلافت در نژادها و طوائفی بنیان‌گذاری شده بود که بر علیه آن هیچ تحریکی موثر واقع …

اثر این خلوص پایبندی دینی و کمالات علمی و روحانی این بود که تمام بصره فریفته ایشان بودند و در سال ۱۱۰ هجری هنگامی که وفات فرمودند همۀ مردم شهر ایشان را تشییع جنازه می‌نمودند[۱] و در تاریخ بصره اولین بار بود این واقعه پیش آمد که همه مردم به گورستان رفته، به همین علّت در آن روز در مسجد …

بزرگ‌ترین تیزهوشی و ذهانت حضرت حسن بصری/ این بود که این واقعیت را درک کرده بودند که مرض نفاق مرض زنده و جاویدانی است که هنوز هم وجود دارد و منافقان نه تنها موجود هستند، بلکه در زندگی مردم نیز موثر و در امور سلطنتی نفوذ دارند[۱] و بسیاری از کارها به وسیلۀ آن‌ها می‌چرخد. شخصی از حسن بصری/ پرسید …

در اثر قدرت و اختیارات مادی و سیاسی در مملکت اسلامی، گروهی مشتمل بر افراد کثیر به وجود آمدند که از نظر ظاهر اسلام را پذیرفته بودند. اما از اخلاق و معاملات اسلامی دل و دماغ‌شان اثر نپذیرفته بود و ایشان به حقیقت ایمان و مصداق، ﴿ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّهً﴾ «کاملاً در اسلام داخل شوید» نشده بودند و در نسل …

در جلسه‌ای دیگر ضمن یادآوری حالات اصحاب کرام و تفسیر آیاتی از سورۀ فرقان که در وصف مؤمنین هستند چنین فرمود: «هنگامی که به گوش مؤمنین نخستین (صدر اسلام) این دعوت خداوند رسید آن‌ها بلافاصله تصدیقش کردند در اجابتش لبیک گفتند و یقین در عمق قلوب‌شان جا گرفت. دل و دماغ، تن و نگاه ایشان در مقابل هیبت و عظمت …

علاوه بر این، از همه عوامل موثرترین عاملِ موثر در ایشان این بود که فقط مرد سخن و صاحب کمال نبودند، بلکه صاحب دل و دارای حال نیز بودند و چیزی که بیان می‌کردند مصداق «آنچه از دل برون آید لاجرم بر دل نشیند» بود. هنگامی که سخنرانی می‌فرمودند کاملاً با سوز دل و با اثر بود، لاجرم نتیجه‌اش این …

اما حریف اصلی این فتنه و پرچم‌دار دعوت ایمانی، حضرت حسن بصری/ بودند. ایشانه در سال ۲۱ هـ.ق متولد شدند، پدرش یسار بردۀ آزاد شدۀ صحابی معروف زید بن ثابتس بود. خود ایشان در منزل ام المؤمنین سلمهس پرورش یافته بود. خداوند متعال به حضرت حسن بصری/ استعدادهایی داده بودند که برای احیاء وقار دین و موثر نمودن دعوت اسلامی …

این خطری که از زمان نبوت احساس می‌شد، به زودی ظاهر شد، اما بلافاصله برای مبارزه این خطر بندگان مخلص و فداکار خداوند وارد میدان عمل شدند و با نیروی ایمان درونی، صحبت و تربیت وعظ و نصیحت و دعوت تلقین، هزاران نفر را از طوفان مادیت نجات دادند، بلکه خود جریان این طوفان مهیب را کند کردند و تسلسل …

پس از وفات عمر بن عبدالعزیز/ سیل حکومت در مسیر سابق جریان یافت، جاهلیت پنجه‌های آهنینش را به ریشۀ حکومت فرو برد. جانشین عمر بن عبدالعزیز (که سلیمان پیشنهاد کرده بود بعد از او خلیفه گردد) و جانشینان بعدی‌اش فعالیت زیادی کردند تا آنچه را که در مدّت کوتاه خلافت عمر بن عبدالعزیز از دست داده بودند، مجدد، باز یابند …

اگر مشیت خداوند بیشتر شامل حال مردم می‌شد و عمر بن عبدالعزیز را فرصتی به اندازۀ سلاطین گذشته فراهم می‌گردید، پس در کل کشور اسلامی انقلابی عمیق به وجود می‌آمد که اثرش تا مدتی طولانی‌تر باقی می‌ماند و تاریخ بعدی مسلمانان به صورت دیگری رقم می‌خورد، اما بنی امیه از خلافت این فردِ خانواده‌شان چیزهایی را که از دست دادند، …

روح زندگی عمر بن عبدالعزیز و انگیزۀ همه فعالیت‌هایش و نیروی محرکه‌اش ایمان قوی، یقین به آخرت و علاقه‌اش به بهشت بود. هرکاری که می‌کردند جهت خوف خدا یا محبت به خدا بود و این نیرویی است که بزرگ‌ترین حاکم نیرومند روی زمین را در مقابل لذایذ سلطنتی و وسایل فریبنده جهان، ثبات قدم می‌بخشد. اگر کسی به ایشان بر …

در اثر اصلاح مالی عمر و ممانعت از اخذ مالیات‌های نادرست و دزدی و اینکه نظام دولت را در قالب شرعی و اخلاقی ریخته بود، دولت وی با خسارات و مشکلات مالی زیادی رو به رو شد؛ اما در کشور رفاه عمومی موجود بود و سرمایه مردم به حدی رسید که با تلاش زیادی کسی پیدا نمی‌شد که مستحق اخذ …

حضرت عمر بن عبدالعزیز فقط به اصلاح مسلمانان و گسترش احکام شرعی در مملکت اکتفا نکرد، بلکه به تبلیغ اسلام بین غیر مسلمین توجه به خصوصی مبذول کرد و در این مورد به برکت اخلاص و صداقت وی و نمایندگی موثر و راستین اسلام به وسیله زندگی عملی خودش، موفقیتی کامل حاصل کرد. بلاذری در فتوح البلدان می‌نویسد: عمر بن …

با توجه به اشتغال ایشان در کارهای ذکر شدۀ قبلی، در تدریس علوم دینی و احیاء سنت‌های دینی توجه ویژه‌ای مبذول می‌کردند، ابوبکر بن حزم را که دانشمند بزرگ زمان بود به تدوین حدیث پیامبر ع مکلف کردند و نوشتند: «انظر ما کان من حدیث رسول الله صلى الله علیه وسلم فاکتبه فانى خفت دروس العلم وذهاب العلماء». ترجمه: «هرچیز …

قبل از عمر بن عبدالعزیز، خلیفه فقط یک حکمران و پادشاه بود و برای اصلاح اعمال و اخلاق مردم نه فرصت داشت، نه صلاحیت و نه این کار جزء وظایف او محسوب می‌شد که مردم را مشوره‌های دینی دهد و بر اخلاق و تمایلات دینی و اجتماعی مردم نظارت کند یا وظیفه پند و اندرز گویی را اختیار نماید. این …

علاوه بر در پیش گرفتن روش زندگی زاهدانه و احتیاط و تقوی، روح حکومت را نیز به طور کامل تغییر داد. اولین تغییر بنیادی وی این بود که نقطه‌نظر حکومت را نسبت به تمامی امور تغییر داد، تا قبل از خلافت ایشان برای گرفتن مالیات و خراج دولتی و صرف کردن آن ادارۀ مخصوصی تشکیل شده بود که آن اداره …

عمر بن عبدالعزیز، همین که زمام حکومت را به دست گرفت، بدون تأخیر و درنگ چند نفر حاکم را که ظالم‌ترین و خدا نترس‌ترین حکام بودند پاک‌سازی کرد و شوکت و اریکه پادشاهی‌ای را که به آن‌ها تقدیم شده بود، همه را به بیت‌المال سپرد و از همان لحظه نخست رفتارش یکسره عوض شد. اکنون او جانشین سلیمان نبود، بلکه …

این معجزه، وجود مسعود سیدنا حضرت عمر بن عبدالعزیز/ است که نوۀ بنیانگذار این طایفه «مروان» بود و مادرش «ام عاصم» نوه خلیفه دوم فاروق اعظمس بود و این سلالۀ فاروقیت و امویت به این جهت بود که در نسل بنی امیه خلیفه راشدی به وجود آمده و برای تغییر حالت انقلاب کند[۱]. عمر بن عبدالعزیز/ در سال ۶۱ هجری …

رفته رفته تأثیرات انقلاب سیاسی وسیع و عمیق‌تر می‌شدند، آمار افراد برجسته دینی که محافظ اوصاف و اخلاق اصلی اسلام و یادگارهای قرن اول بودند، رفته رفته کم‌رنگ می‌شدند. دایره اثر دولت وسیع‌تر و محکم‌تر می‌شد. در چنین زمانی انقلاب دینی و اخلاقی بدون اینکه دگرگونی جذابی در دستگاه حکومت به وجود بیاید، مشکل بود. زیرا دولت اموی بر چنان …

با توجه به حکومت مادی بنی امیه و تاثیرات طبیعی آن در همین دوران، وقار دین و تأثیرات اخلاقی‌اش تا حدودی در زندگی مسلمانان باقی بود و این وقار دینی و اثر اخلاقی از جانب افرادی بود که از نظر دین و علم مقام والائی داشتند و به للهی‌ات، اخلاص، پاکیزه نفسی، و علم و تفقه معروف بودند، خارج از …

پایان حکومت راشده و استحکام خلافت بنی امیه (که نسبت به اسلامی بودنش بیشتر عربی بود)، لزوم انقلاب و تجدید فوری احکام اسلام را ایجاد کرد، انحرافات جاهلیت قدیم که در اثر ارشاد و تربیت پیغمبر ج و مجاهدت خلفای راشدین مدفون شده بود، بار دیگر میان مسلمانان نسل جدید اعراب دوباره زنده شدند. محور حکمرانی که نظام حکومت موروثی …

این میراثی است که به دست ما رسیده است (و ما آن را اصطلاحاً میراث می‌نامیم که آن یک اصطلاح غربی است) زیرا که اسلام یک دین زنده و جاویدان است، هدفمان از میراث، ثروت و سرمایه‌ای است که از گذشتگان به ما منتقل شده است. اما در حقیقت علم راسخ، ایدئولوژی محکم و محفوظ، ایمان نیرومند، سنتی پاکیزه، اخلاقی …

شناخت منابع و ماخذ ناشناختۀ تاریخ، فقط به ذمه مورخان نیست، بلکه هر آن کسی که کتاب‌های تاریخ را به جز عنوان اصطلاحی و به اعتبار درباری بودن طور دیگری نمی‌پذیرد و هیچ یک از چنین کتبی را که در یکی از قفسه‌های کتابخانه‌های تاریخ نباشد قبول ندارد، یا با عنوان فن تاریخ تدوین نشده باشد، مسئول است تا نسبت …

کسی نمی‌تواند این حقیقت را انکار کند که تاریخ پرفراز و نشیب و طولانی اسلام در خلال مدت‌های طولانی، کوتاه زمانی که دعوت حقیقی اسلام محدود و حقیقت اسلام زیر پرده ضخیمی مسدود می‌شده، ضمیر امّت اسلامی به طور کلی بی‌حس و تمام عالم اسلام را تاریکی فرا می‌گرفت. این یک واقعیت تاریخی است که در هر زمان که علیه …

در حقیت هیچ آیینی زنده نمی‌ماند و خصوصیات خویش را تا مدّت طولانی نمی‌تواند محفوظ نگه دارد و تغییرات زمانی را جلوگیری کند، مگر اینکه در آن یکی پس از دیگری افرادی پیدا شوند که از نظر یقین غیر عادی، روحانیت، بی‌غرضی، ایثار و صلاحیت‌های والای فکری و قلبی خویش، در این تن مرده روح تازه‌ای بدمند و در میان …

از همان ابتدای پیدایش اسلام بر دل، جگر و اعصاب اسلام حمله‌هایی شده است که مذاهب دیگر قدرت تحمل آن را نداشته‌اند. مکاتب دیگر جهان که در ادوار مختلف دنیا را فتح کرده‌اند، تحمل کوچک‌ترین حمله‌ای را نداشته‌اند و در مقابل یورش دشمنان خود، وجودشان را از دست داده‌اند. اما دین اسلام است که کلیه حریفان خود را در کارزارهای …

شیخ الاسلام ابن تیمیه در فتاوایش در خصوص اینکه تأویل در بسیاری از اوقات یک عذر محسوب می‌شود می‌فرماید: «همه کسانی که دچار تجاوزی یا ظلمی یا تعدی یا هر گناهی شده‌اند، به دو دسته تقسیم می‌شوند: کسی که آن را تأویل می‌کند و کسی که برای آن تأویلی ندارد. تأویل کننده همان مجتهد اهل علم و دینی است که …

اما در خصوص اکراه و اجبار، خداوند به کسی که درچنگال کفر گیر افتاده اجازه داده تا کلمه کفر را بر زبان آورد، به همین خاطر است که علما آن را در ضمن پدیده‌ها و عوارضی به حساب آورده‌اند که به اهلیت و اعتبار اشخاص بر می‌گردد، یعنی آنچه گاه در حق کسی اکراه و اجبار تلقی می‌گردد، در حق …

زیر این موارد هنگام صدور حکم، در نزد شرع دارای اعتبار می‌باشند. خداوند می‌فرماید: ﴿وَمَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا١۵﴾ [الإسراء: ۱۵]. «و ما هرگز عذاب نخواهیم کرد؛ مگر آنکه پیامبری بفرستیم». پس به خاطر جهل و نا آگاهی امت‌ها، و نرسیدن پیام الهی به آنان، و عدم اقامۀ حجّت برایشان، خداوند آنان را از عذابش مصون می‌دارد، تا زمانی …

کسی که در پی دست یابی به حق است و دچار خطا می‌شود، با کسی که آگاهانه در پی باطل بوده و به آن دست می‌یابد یکسان نیست. بدین خاطر خداوند به یک نفر قاضی که اهلیت و شایستگی صدور حکم را داشته و نهایت تلاش خود را برای دست یابی به حق به کار می‌گیرد، حتی اگر دچار خطا …

هر مطلبی که به حد اجماع رسیده باشد از مرز قیل و قال، و بحث و پرسش گذشته است و التزام به آن ضرورتاً مانند کتاب و سنت، امری معلوم و بدیهی است. شیخ الاسلام ابن تیمیه/ می‌گوید: «آری، هر کس که با مطالب مشخص و آشکار قرآن، یا سنت صحیح فراگیر و جامع، یا آنچه را که گذشتگان امّت …

برای استخراج صحیح یک حکم در هر قضیه‌ای باید تمامی نصوص شرعی وارد شده در آن مسأله را جمع و بررسی نموده، سپس عام را بر خاص، مطلق را بر مقید، مجمل را بر مبین، و کنایه را بر تصریح، و منسوخ را بر ناسخ حمل نمود. آدمی باید از قواعد استنباط، و نحوه‌ی تعامل با نصوص شرعی در این …

به راستی علمای ما در خصوص آداب بحث و مناظره کتاب‌های بسیاری را نوشته، و برای آن ضوابط عقیدتی و اخلاقی و علمی بسیاری قرار داده‌اند که در را به روی هر تلاشی برای به بیراهه رفتن و دور شدن از حق، و بی حرمتی به برادران ایمانی، می‌بندد. سخت‌گیری و خشونت با مخالفین از عادات گروه‌های مبتدع همچون خوارج …

خداوند جهت انجام گفتگو و مناظره، آداب و ضوابطی قرار داده که واجب است فرد مسلمان بدان ملتزم باشد تا اینکه گفتگوها به بار نشیند. تو هرگاه چگونگی گفتگوهای مسلمانان را با هم می‌بینی و می‌شنوی شگفت زده می‌شوی به خصوص هنگامی که این آیه را می‌خوانی: ﴿وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْکِتَابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ﴾ [العنکبوت: ۴۶]. « و با …

عمر بن خطاب می‌گوید: در زمان نبی اکرم ص مردی که ملقب به «حمار» بود، گاهگاهی پیامبر ص را می‌خنداند، پیامبر ص او را به خاطر شراب خواری، حد زده بود. روزی او را دوباره به جرم شراب خواری نزد رسول خدا ص آوردند. پیامبر اکرم ص دستور داد تا او را حد بزنند، یکی از حاضران گفت: خدایا! او …

اکنون به بیان نمونه‌هایی از حسن ظن در برخورد با مخالف را که بر زبان و قلم ائمۀ هدی جاری گشته، می‌پردازیم: شیخ الاسلام ابن تیمیه می‌گوید: «اگر هر دو مسلمانی که در مسأله‌ای با هم اختلاف پیدا می‌نمودند همدیگر را ترک می‌کردند (و محبت و احترامشان نسبت به هم قطع می‌شد) دیگر هیچ برادری و پیوندی میان مسلمانان باقی …

هرگاه میان دو مسلمان اختلافی پیش آید، اصل بر این است که هر یک از دو طرف اختلاف نسبت به همدیگر حقوقی دارند که اختلاف یکی با دیگری موجب سلب آن حقوق و تکالیف نمی‌شود. از جمله حقوق او اینست که حفظ آبرویش نیز همچون جان و مالش بر تو واجب بوده و تعرض به آن جز در مواردی که …

یعنی قرآن و سنت صحیح نبوی ص مقیاس و میزانی باشد برای داوری و قضاوت میان هر اندیشه و سخن و مذهبی، و همواره این سخن خداوند در زندگی مردم متحقق باشد که: ﴿فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ﴾ [النساء: ۵۹]. « و اگر درچیزی اختلاف کردید، آن را به خدا و پیامبر باز گردانید». با این کار …

زیرا اخلاص شرط اصلی پذیرش هر کاری است، خداوند می‌فرماید: ﴿فَمَنْ کَانَ یَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا یُشْرِکْ بِعِبَادَهِ رَبِّهِ أَحَدًا١١٠﴾ [الکهف: ۱۱۰]. «پس هر که به لقای پروردگارش امید دارد، باید کار شایسته انجام دهد، و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نسازد». و یا می‌فرماید: ﴿وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ﴾ [البینه: ۵]. …

شیخ الاسلام ابن تیمیه دربارۀ ائمه چنین می‌گوید: «موارد اتفاق آن بزرگواران حجت بران، و اختلافشان رحمت بی کران است».[۱] اگر این اختلاف، آداب شرعی خود را از دست دهد – پناه بر خدا – از رحمت به مصیبت و خصومت تبدیل می‌گردد. [۱]– الفتاوی (۳۰/۸۰).