خلاصه به این نتیجه رسیدم که تشفی من از راه و روش فلسفه ممکن نیست و عقل به تنهایی نمی‌تواند همه مقاصد را برآورده سازد و نمی‌تواند از کلیه مشکلات پرده بردارد. اما گروه باطنیه: در ضمن تألیف کتابم، (مستظهری) موقعیت خوبی برای مطالعه این مذهب به دست آوردم، دریافتم که مبنای عقاید این گروه بر اساس تعلیمات امام وقت …

در مورد علم کلام کتاب‌های دانشمندان این فن را خواندم و دربارۀ این موضوع خودم نیز تصنیفاتی نوشتم، دیدم که این فن مقصد خویش را بر می‌آورد، اما برای تسلی و تشقی من کافی نیست، زیرا بنای این فن بر مقدماتی است که از طرف حریف مقابل تقدیم شده است و متکلمان آن را فقط از روی تقلید پذیرفته‌اند و …

خلیفه مستظهر بالله که جانشین مقتدر بالله گردید، به امام غزالی ارادت و علاقه خاصی داشت و بنا به پیشنهادات نامبرده، در رد باطنیه کتابی نوشت که نام آن را بنابر نسبت دادن به خلیفه، مستظهری نامگذاری کرده، این ترقی نهایی که برای فرد صاحب علم دین کافی بود. مقتضایش نیز این بود که امام غزالی بر همین قدر بسنده …

نام ایشان امام غزالی محمد و کنیه‌اش ابو حامد، اسم پدرش محمد بود. در شهر طوس و در محلّۀ طاهران در سال ۴۵۰هجری قمری چشم به جهان گشود، بنابر وصیت پدرش که یکی از افراد مخلص و دانش دوست و مسلمان تهی‌دستی بود، یکی از دوستان صوفی منش ایشان از مسئولیت سرپرستی تدریس امام پوزش خواست و برای ثبت نام …

انکار مفاهیم، معانی پی در پی و جایگذاری کلمات شریعت و تقسیم بندی قرآن و حدیث به ظاهر و باطن و مغز و پوست، به ظاهر چنان حربۀ موفقی بود که به وسیلۀ آن‌ها در هر زمان، توطئه‌گران علیه نظام فکری و اعتقادی اسلام استفاده کرده‌اند و می‌توان با این شیوه‌های فریبنده خیلی راحت به انهدام اصول عقاید اسلام پرداخت. …

پیروان عقیدۀ باطنیه احساس کردند که کلیۀ احکام و مسائل اصولی و اعتقادی شریعت اسلام، به وسیلۀ الفاظ و کلام بیان شده است و برای فهماندن انسان‌ها و عمل کردن همین امر ضروری بود. ﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوۡمِهِۦ لِیُبَیِّنَ لَهُمۡ﴾ [إبراهیم: ۴]. «و نفرستادیم هیچ پیامبری را مگر به زبان او تا بیان کند بر ایشان». معنی …

اگرچه به وسیلۀ گسترش اندیشۀ معتزله آگاهانه و یا نا آگاهانه به شریعت اسلام خسارت وارد می‌شد و این‌ها به علّت این بود که آن‌ها نیروی عقل را نامحدود دانسته، مسائل مهم ذات و صفات خداوندی و دیگر مسائل ماوراء العقل (نه مخالف عقل) را بازیچۀ اطفال قرار می‌دادند، اما چون ماهیتاً گروهی مذهبی بودند، بر وحی و نبوت ایمان …

در سال‌های سدۀ چهارم هجری قمری، فلسفۀ یونان، بر تمام عالم اسلام مسلط شده بود. هر جوان کنجکاو و زیرکی آن را با نگاه عظمت و ارادت می‌نگریست. در میان سدۀ چهارم انجمن زیر زمینی و مخفیانه‌ای به نام اخوان الصفا شبیه گروه فراماسون به وجود آمد. در این انجمن فلسفۀ یونان بر اساس عقاید و موضوع‌های دینی مورد بحث …

از طرفی دیگر برای تبیین فلسفۀ یونان نمایندگانی از قبیل یعقوب کندی (م -۲۵۸هجری قمری)، ابوالنصر فارابی (م – ۳۲۹هجری) و شیخ ابوعلی سینا (م -۴۲۸هجری) قد بر افراشتند که در خود یونان نیز نظیر آنان نایاب است، این دانشمندان ارسطو را در پاکدامنی و قداست و علم و حکمت به مقامی رسانیدن که در الهیات یونان شاید به مبدأ …

از طرف دیگر حمایت همه جانبه و علاقۀ مامون به علم و دانش و فعالیت و توجه مترجمان کتب، کتاب‌های زیادی از فلسفه سریانی – یونانی – فارسی به ویژه نوشته‌های ارسطو به زبان عربی ترجمه شد و این تیزهوشی نویسندگان و مترجمان، غافل ماندن اندیشه و تفکر مسلمانان را بی‌نهایت تحت تاثیر قرار داده بود. در این گنجینه کتب، …

در دوران سلاطین سلاجقه به خصوص سلطان ملک شاه سلجوقی، گرچه علمای مکتب اشعری بر تمام عالم اسلام و سیستم آموزشی و زندگی مذهبی مردم مسلط بودند، اما در کلام و قدرت ایشان از داخل خود آن‌ها آفتی بروز و تخریبی به وجود آمده بود. فکر مجتهدانۀ امام ابو الحسن اشعری و تسلط ایشان بر معقولات، طلسم معتزله را شکسته …

پس از امام اشعری در ادامه اندیشه و مکتب فکری وی بسیار از علماء، متکلمین و اساتید جلیل القدر که در تمام عالم اسلام از نظر برتری اندیشه و توان علمی و استعداد عقلی مشهور بودند پا به عرصه وجود گذاشتند و به علّت وجود پربرکت آنان، سروری علمی جهان اسلام از دست معتزله خارج شده، به کف با کفایت …

در همین زمان یعنی دوران مبارزه علیه اعتزال، در عالم اسلام، در گوشه‌ای دیگر از منطقه ماوراء النهر، دانشمند و متکلم دیگری به نام ابو منصور ماتریدی (متوفای سال ۳۳۲) به سوی علم کلام و عقاید اسلام توجه ویژه‌ای مبذول فرمودند[۱]. این مرد دانشمند بی‌نهایت با فکر اندیشمندی معتدل بود. به علّت مبارزه پیاپی امام ابوالحسن با عقاید معتزله در …

امام ابوالحسن اشعری/ در سال ۳۲۴هجری قمری دار فانی را وداع گفت و در بغداد در محله مشروع الزوایا به خاک سپرده شد. در هنگام تشییع جنازه و مراسم تدفین ایشان، اعلام گردید که یاری دهندۀ سنّت پیامبر از دنیا رفت[۱]. [۱]– ابن خلکان ص۴۶۴ و ۴۶۵٫

امام ابوالحسن اشعری فقط یک دانشمندی عقلی و علمی نبود، بلکه علاوه رهبری امامت و اجتهاد در زمان خود، در علم و عقل به صفات عبادت و تقوی و اخلاق فاضله نیز آراسته بود، این خصوصیت کلیه پیشوایان گذشته است. فقیه احمد بن علی گفته است: «من تا مدّت ۲۰ سال در خدمت امام اشعری بودم برتر از ایشان در …

امام ابوالحسن اشعری، تنها به بحث و مناظره و تفهیم و سخنوری زبانی کفایت نمی‌کرد، بلکه در رد عقاید باطله، کتاب‌های با ارزشی تالیف و منتشر کردند. ایشان مطابق با عقیده اهل سنّت تفسیر قرآنی نوشتند که به گفته ذهبی سی جلد می‌باشد[۱]. بعضی از دانشمندان و نویسندگان می‌گویند آمار تالیفات و نوشته‌های امام اشعری بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ جلد …

خلاصه اینکه امام اشعری از رضایت و ناخشنودی این هردو گروه توجهی نکرده و در پاسداری و نصرت دین و در نگهبانی از ایمان و عقیده، آن روش عملی را که ضروری می‌دانستند با شهامت و تیز هوشی کامل پیاده نموده و با زبان و قلم در گسترش و پیشرفت آن مشغول شدند. نتیجه تلاش وی این شد که طوفان …

کارنامه اصلی خدمات دینی امام ابوالحسن اشعری تنها موافقت با مسلک سنت، تشریح آرای گذشتگان و تایید اجمالی آن نبود، زیرا این کار را سایر محدثان و عموم حنابله انجام می‌دادند؛ بلکه کارنامۀ اصلی علمی ایشان اینکه حقایق کتاب و سنّت و عقاید اهل سنّت را با دلایل محکم ثابت کردند و با معتزله و فرقه‌های دیگر در مورد هر …

امام ابوالحسن اشعری مجتهد فن بیان و بنیانگذار علم کلام بود، متکلمین بعدی به هوش سرشار خدادادی و ژرفگری در کلام، نکته سنجی و باریک‌بینی وی را اعتراف می‌کردند. شخصی به قاضی ابوبکر باقلانی (که معاصرانش به علّت فصاحت حسن نطق و تقویت تحریر، ایشان را به لقب لسان الامت خطاب می‌کردند) گفت کلام شما از کلام ابوالحسن اشعری برتر …

امام ابوالحسن تبلیغ و گسترش مذهب اهل سنّت را وظیفۀ تقرب الی الله و جهاد دانسته و با جدیت کامل این کار را انجام می‌داد و شخصاً در جلسه‌های معتزله شرکت و با افراد ممتازشان ملاقات کرده، برای قانع کردن و تفهیم آن‌ها فعالیت می‌کرد. روزی از وی پرسید شما چرا با اهل بدعت آمیزش و رفت و آمد دارید، …

نام ایشان علی فرزند اسماعیل است، از نسل صحابی معروف حضرت ابو موسی اشعری بودند. در سال ۲۷۰ هجری قمری در بصره متولد شد، مادر وی پس از وفات پدرش (اسماعیل) با ابوعلی الجبائی ازدواج کرده بود که در آن زمان خودش پیشوایی برای معتزله و پرچمدار مذهب اعتزال بود. شیخ ابوالحسن در آغوش چنین فردی تربیت یافت و به …

قدرت علمی معتزله و اثرات آن بر جامعه پس از مرگ معتصم و واثق (که رؤسای حکومت عباسی و سرپرست مذهب اعتزال بودند)، کمر معتزله شکست. جانشین واثق، متوکل عباسی بود که دشمن معتزله و از مذهب اعتزال بیزار بود، و متوکل یکایک افراد معتزله را شناسایی و از امور دولت پاکسازی کرد و کلیۀ آثار و شعایر این مذهب …

نتیجه پایمردی و استقامت بی‌مانند امام احمد و ثابت قدمی وی این شد که فتنه خلق قرآن برای همیشه ریشه‌کن گردید و مسلمانان جهان از خطر بزرگ دینی محفوظ ماندند، کسانی که در این امتحان دینی با دولت همکاری کردند و از روش مصلحت اندیشی و فرصت طلبی استفاده کردند، از نگاه مردم مردود شدند و اعتبار علمی و دینی …

علاوه بر آنچه که در صفحات گذشته و از زبان خود امام احمد بن حنبل/ دربارۀ سختی‌ها و شکنجه‌هائی که در راه عقیده و ایمان راسخ وی به قرآن و سنّت نبوی و عدم قبول رأی المعتصم خلیفه عباسی در مورد خلق قرآن بر وی روا داشته می‌شد، نمونه‌های آشکار دیگری از بردباری و تحمل وی ذیلاً بیان می‌شود. سپس …

در مدّت خلافت معتصم نیز مسئلۀ خلق قرآن و حمایت از عقیدۀ صحیح و مبارزه با دولت وقت، فقط به عهدۀ امام احمد بن حنبل قرار داشت؛ زیرا ایشان در زمان خود امام المحدثین و امانت‌دار سنّت و شریعت بودند. امام احمد به زور از شهر رقه به بغداد آورده شد، به هر یک از پاهای وی چهار زنجیر بسته …

مامون خلیفۀ عباسی تمام همّ و غمّ خود را به مسئلۀ خلق قرآن مبذول کرد، سال۲۱۸ هجری به اسحاق بن ابراهیم والی نامه مشروحی نوشت که در آن از تمام مسلمین و به ویژه از محدثان انتقادهای توهین‌آمیز و سرزنش‌های زیادی نوشته بود، علمای دین و مفسران و دانشمندان را به علّت مخالفت با عقیدۀ خلق قرآن به مارک‌های ناقص …

امام احمد بن حنبل با اصرار متوکل، مدتی در پایگاه خلافت اقامت گزید و چون در این مدّت مهمان سلطنتی بود، هر روز برایش غذاهای رنگارنگی می‌آوردند که تقریباً به قیمت صد و بیست درهم ارزش داشت وی از اغذیه ذره‌ای نچشیدند و تمام شبانه روز روزه بودند پس از گذشت هشت روز، روزه‌ پی در پی ضعف کردند و …

گاه غیر مسلمانان نیر از راه دور به دیدن وی می‌آمدند، یک بار پزشکی مسیحی برای معالجه آمد و گفت من از چند سال قبل در آرزوی زیارت شما بودم و زندگی شما نه تنها برای اسلام باعث خیر و برکت است، بلکه برای کل مخلوق خدا باعث خیر و برکت است و کلیۀ دوستان ما شما را دوست دارند. …

زندگی ایشان مانند ائمه گذشته دارای صفات فقر، زهد، توکل و قناعت بود و این فقر وی اختیاری بود. ایشان هدیه‌های سلاطین و خلفا را هرگز قبول نمی‌کرد، گاهی پسران سلاطین با ایشان در این مورد صحبت می‌کردند. در جواب می‌فرمود، درست است که این مال حلال است و با رفتن به سفر حج درست است، من آن را حرام …

نتیجه این بلند همتی، زحمت‌کشی، و کثرت سفرها حافظۀ فطری این بود که ایشان یک میلیون حدیث را در حافظه خود محفوظ داشتند. با توجه به وسعت علم و کثرت حفظ، از تفقه، حسن استنباط، و ذکاوت امام شافعی بی‌نهایت متأثر بودند و می‌گفتند «ما رأت عینای مثله». امام احمد اصول اجتهاد را از امام شافعی/ آموختند و این استعداد …

امام احمد بن حنبل/ در علوم دینی به علم حدیث توجه خاصی مبذول نمود و پیش از همه به خدمت قاضی ابویوسف/ حدیث را دیکته می‌کرد و سپس تا مدّت چهار سال در بغداد از امام حدیث هیثم بن بشیر ابن ابوحازم الوسطی (م ۷۲هجری) استفاده می‌کردند[۱]. در همین مدّت از محضر ائمۀ معروف حدیث، عبدالرحمن ابن مهدی و ابوبکر …

امام احمد بن حنبل/ در ماه ربیع الاول سال ۱۶۴هجری قمری، در بغداد متولد شد. ایشان عربی النسل خالص و از قبیله شیبان بود. صبر و بردباری، استقامت و عزیمت از خصوصیات تاریخی این قبیله[۱] بود. پدر بزرگ‌شان حنبل ابن هلال، از بصره به خراسان منتقل شد و در دوران امویان حاکم منطقۀ سرخس بود، هنگامی که عباسیان به نام …

عقیده خلق قرآن[۱] در آن زمان شعار معتزله، معیار کفر و ایمان بود. در این مورد محدثان، حریف معتزله و طرف مقابل‌شان بودند. از طرف محدثان امام احمد بن حنبل/ در این مسئله سینه سپر کردند [۱]– بحث خلق قرآن فقط یک بحث علمی و فلسفی بود که تاثیرات فکریش (کما اینکه بعضی مورخین اعتزال پسند اعتراف دارند) این شد …

رهبری گروه فیلسوفان متدین را معتزله به عهده داشتند که در زمان خویش داشنمندان به اصطلاح روشنفکر، پرجوش و متکلم عصر بودند. ایشان این بحث‌های علمی را معیار کفر و ایمان تعیین کردند، در مقابل‌شان گروه محدثین و فقها بودند که در این مسائل پیرو مسلک گذشتگان بودند و این نوع تحلیل‌ها و تعبیرها را مضر و بیهوده می‌دانستند. تا …

«فلسفۀ الهیات و بحث‌های ذات و صفات خداوندی» در اوایل سده دوم، مسلمانان با فلسفۀ یونان آشنایی پیدا کردند و این فلسفه فقط مجموعه‌ای از خیال‌ها و قیاس‌ها و الفاظی سحرآمیز بود و هیچ نوع واقعیت و حقیقتی نداشت. الفاظ محدودی که با تصورات و تجربه‌های خاصی مرتبط نباشند، چطور ممکن است حقیقت و صفات ذات غیر محدود را بیان …

در سدۀ نخستین اسلام به وجود آمدن چنین ائمۀ فن و صاحبان اجتهاد، دلیل روشنی بر صلاحیت و کارآمدی این امّت بود، در اثر فعالیت‌ها و تیز هوشی ایشان در زندگی معاشرتی و علمی این امّت، آن چنان نظم و یگانگی پیدا شد که امّت را از تفرقه فکری و بی‌نظمی معاشرت و هرج و مرج محفوظ نگه داشت، ایشان …

خداوند متعال ائمۀ اربعه را جانشینانی عطا فرمود که گنجینۀ علمی‌شان چندین برابر اضافه نموده و کار تنقیح و ترتیب آثارشان را ادامه دادند. از شاگردان امام ابوحنیفه/ مغز متفکری به نام امام ابویوسف/ تربیت یافت که در دوران هارون الرشید وظیفۀ قاضی القضات کشور پهناور اسلامی را با موفقیت تمام انجام دادند. در اصول معاشی و اقتصاد اسلامی، تصنیف …

بدون تردید این بزرگ‌ترین فضل خداوند و بخت بلند امّت بود که برای انجام کار تدوین فقه، افرادی وارد میدان عمل شدند که از نظر رهبری دینی، دیانت، اخلاص و علم، ممتازترین افراد تاریخ‌اند، به ویژه چهار نفر از آن‌ها یعنی امام ابوحنیفه (م ۱۵۰هجری) امام مالک (م ۱۷۹هجری) امام شافعی (م۲۰۴هجری) و امام احمد بن حنبل (م ۲۴۱هجری) که …

و همینطور تدوین مسائل فقهی، استنباط و استخراج جزئیات و ترتیب فتاوی، مورد نیاز علمی اسلام بود که تاخیر در انجام آن، غیر ممکن بود. اسلام از جزیره العرب خارج شده و به کشورهای شام، عراق، مصر و ایران و دیگر کشورهای وسیع و حاصلخیز رسیده بود. معاشرت، تجارت و انتظامات کشوری شکل‌های پیچیده‌ای به خود گرفته بود. در چنین …

این ذوق عمومی برای شنیدن و گردآوری حدیث و علاقه به سبقت گرفتن، خالی از حکمت نبود، نتیجه‌اش این شد که چنین سرمایۀ گران‌بهای مستند و محفوظ احادیث جمع گردید که برای اصلاح و تجدید حیات این امّت بزرگ نیرو و وسیله است. که از مجموع آن‌ها، صحیح بخاری امام بخاری/ و صحیح مسلم امام مسلم/ (عموماً این دو را …

سعی و تلاش و توجه این گروه با حافظه و احساس نیاز به حدیث، آن چنان ذوق و علاقه‌ای در بین مردم به حضور در جلسات درس و روایات حدیث و استفاده از ائمه فن ایجاد کرده بود که در جلسات درس محدثان، تعداد دانش آموزان شرکت کننده از هزاران نفر فراتر می‌رفت و نسبت به دربار پادشاهان، در این …

این گروه محدثین بهترین گوهرهای فکری ایران و ترکستان بودند و از نظر نژادی تندرست و نیرومند، زحمت‌کش، بلند همّت، حریص علم و با حافظه‌ای قوی بودند، به علّت اعتماد بر حافظه و به کار انداختن این نیروی خدادادی (همچنان که کلیه اعضای بدن انسان به علّت ورزش و تمرین قوی‌تر و نیرومندتر می‌شود)، حافظه ایشان از نظر قوتِ حفظ، …

محدثان نه تنها حالات رجال حدیث را جمع و ثبت کردند، بلکه پای‌بند نوشتن حالات درست و واقعی بودند. در مورد اخلاق و عبادات، قوت و ضعف، احتیاط و عدم احتیاط دیانت، تقوی، علم و حافظۀ ایشان و گفته‌های معاصران‌شان و هر نوع معلوماتی را در رابطه با ایشان جمع نمودند و در این مورد هیچ تفاوتی بین افراد قایل …

این مخلصان، فقط به جمع و تدوین روایات و حدیث اکتفا نکردند، بلکه به تحقیق راویان حلقه‌های سند نیز مشغول شدند. کلیۀ مشخصات این راویان و تاریخ زندگی و اخلاق و عادات‌شان را ثبت کردند. به این صورت، ذات گرامی که برای‌شان وعدۀ ﴿وَرَفَعۡنَا لَکَ ذِکۡرَکَ۴﴾ [الشرح: ۴]. داده شده بود، به خاطر آن، زندگی و تذکرۀ صدها هزار نفر …

خداوند متعال برای حفظ و گسترش این روایان، تعداد صدها نفر افراد بلند همّت تازه نفس و پرجوش به عنوان طلاب علوم دینی مهیا فرمود که در قوت حافظه و ذکاوت خویش نظیر نداشته و سیل این افراد از کشورهای عجمی به جانب بغداد سرازیر شد. خداوند متعال در آنان چنان عشق و علاقه‌ای ایجاد فرمود که مشکل اقامت برای …