مصطلحات اعلام در فقه مالکی[۱] «المَدنیّون»:(علمای مدینه‌ی منوره) هرگاه در فقه مالکی، واژه‌ی «المدنیون» اطلاق شود، مرادش علمایی است که در ذیل بدان‌ها اشاره می‌گردد: ابوعمر، عثمان بن عیسی بن کنانه (متوفی ۱۸۵ه‍). ابومحمد، عبدالله بن نافع، مولی بنی مخزوم(متوفی ۱۸۶ه‍). ابومروان، عبدالملک بن عبدالعزیز بن ماجشون (متوفی ۲۱۲ ه‍). محمد بن سلمه المخزومی (متوفی ۲۱۶ه‍). ابومصعب، مطرف بن عبدالله …

فتوا دادن از کتب معتبر و مورد اعتماد مذهبی مالکی اصل در فتوا، این است که (احکام و مسائل)، به طریق «روایت فرد عادل و مؤثق» از فردی از «ائمه‌ی عادل و مؤثقِ پیشین» و او نیز از «امام مذهب» و یا «شاگردان امام»، آن هم به طور صحیح و درست باشد (یعنی مسئله با روایت مؤثق و سند متصل …

وقتی از امام مالک پیرامون مسئله‌ای دو قول یا بیشتر نقل شود، حکم چیست؟: هرگاه از امام مالک، پیرامون مسئله‌ای دو قول و یا بیشتر نقل شود، لازم است تا تاریخ صدور هر کدام از آن‌ها، معلوم گردد. و اگر تاریخ مشخص شد، به قولی که از لحاظ تاریخی مؤخرتر است، عمل می‌شود و الّا در صورت عدم شناخت تاریخ، …

ترتیب «روایات» و «اقوال» در کتاب «المدونه»: در بین جمهور فقهای مالکی، پیرامون این مسئله که رأی امام مالک بر رأی دیگران مقدم است، اختلاف نظری وجود ندارد و همه بر تقدم رأی ایشان بر دیگر آراء و نظریات فقهی متفق‌اند چرا که ایشان امام و مؤسس مذهب می‌باشد. در کتاب «المدونه»، پس از قول امام مالک (اگر سخنی از …

فرق «روایات» و «اقوال» در فقه مالکی برخی از صاحب نظران فقه مالکی، بر این باورند که مراد از «روایات»: سخنان خودِ امام مالک، و مراد از «اقوال»: سخنان شاگردان وی و یا علمای متأخر مالکی (مانند ابن رشد و غیره) می‌باشد. و برخی دیگر نیز بر این عقیده‌اند که هرگاه واژه‌ی «روایت» آورده شود مراد: سخن و قول امام …

علائم و نشانه‌ها، و اصطلاحات برخی از کتب مالکی‌ها علامت و نشانه معنا و مفهوم «المص» یا «الاصل» کتاب «مختصر» خلیل بن اسحاق مج «المجموع الفقهی فی مذهب الامام مالک» اثر شیخ محمد امیر (متوفی ۱۲۳۲ ه‍) ضیح کتاب «التوضیح» اثر خلیل بن اسحاق حش کتاب «حاشیه العدوی علی شرح الخرشی» ک کتاب «شرح الخرشی الکبیر» «الکتاب» یا «الام» کتاب …

کتاب های مذهب مالکی «الواضحه»: اثر «عبدالملک بن سلیمان بن حبیب (متوفی ۲۳۸ ه‍)». این کتاب نیز از زمره‌ی بزرگترین کتب فقهی مالکی‌ها به شمار می‌آید که نویسنده‌اش، آن را از میان روایات «ابن قاسم» و شاگردانش، گردآوری و تدوین نموده است. این کتاب در شهرهای «اندلس»، منتشر و پخش شده است و «ابن رشد» نیز شرحی را بر آن …

کتاب المدونه (۲) و «شیخ ابوزهره» نیز درباره «المدونه» می‌گوید: «این کتاب، پس از موطأ، اصل دوم در فقه مالکی شناخته می‌شود، چرا که در تدوین و نگارش این کتاب، دو امر مهم و اساسی لحاظ شده است که هر دو امر، سهم به سزایی در به تصویر کشیدن «شروع اجتماع مشرب‌های فقهی مختلف» (فقه مقارَن) و «میزان بهره‌برداری هر …

کتاب المدونه (۱) این کتاب، یکی از کتاب‌های اصولی، محوری، اساسی و بنیادین مذهب مالکی، و از زمره‌ی درست‌ترین و معتبرترین کتاب‌هایی برشمرده می‌شود که به تفریعات و تطبیقات فقهی مالکی پرداخته است، و از چنان اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که هرگاه در فقه مالکی، واژه‌ی «الکتاب» اطلاق گردد، مرادش: «المدونه» است، همچنان‌که اگر واژه‌ی «الکتاب»، در نحو …

کسانی که موطأ را از مالک فراگرفته و به روایت آن پرداخته‌اند: در حقیقت، کسانی که به فراگیری موطأ و روایت آن مشغول شده بودند، همان شاگردان امام مالک بودند که «قاضی عیاض»، شمار آن‌ها را به شصت و اندی نفر، ذکر کرده است. و «غافقی» بیان می‌دارد که «موطأ» به ۱۲ روایت نقل شده است که در عصر کنونی …

کسانی که امام مالک، «موطأ» را از آنها روایت کرده است امام مالک، «موطأ» را از افراد زیادی که شمارشان به ۹۵ نفر می‌رسد، روایت کرده است، و از میان صحابه نیز از ۸۵ مرد و ۲۳ زن، و از میان تابعین از ۴۸ تن، روایات «موطأ» را فراگرفته و گردآوری و تدوین نموده است. و جالب اینجاست که تمام …

تعداد احادیث «موطأ» تعداد احادیث موطأ، به جهت اختلاف رُوات آن، مختلف و متفاوت است. «ابوبکر ابهری» می‌گوید: شمار تمام آنچه در موطأ از احادیث پیامبر، قضایای صحابه و فتاوای تابعین می‌باشد به ۱۷۲۰حدیث می‌رسد، که ۶۰۰ تا از آن‌ها «مسند»، ۱۲۲ تا «مرسل»، ۶۱۳ تا «موقوف» و ۲۸۵ تا از جمله اقوال تابعین می‌باشند. و شیخ غافقی پیرامون «سند» …

تعداد احادیث «موطأ» تعداد احادیث موطأ، به جهت اختلاف رُوات آن، مختلف و متفاوت است. «ابوبکر ابهری» می‌گوید: شمار تمام آنچه در موطأ از احادیث پیامبر، قضایای صحابه و فتاوای تابعین می‌باشد به ۱۷۲۰حدیث می‌رسد، که ۶۰۰ تا از آن‌ها «مسند»، ۱۲۲ تا «مرسل»، ۶۱۳ تا «موقوف» و ۲۸۵ تا از جمله اقوال تابعین می‌باشند. و شیخ غافقی پیرامون «سند» …

مسلک امام مالک در گردآوری «موطأ» مسلک امام مالک، در گردآوری و نگارش موطأ، با هدف و مقصودش از این نگارش، همخوانی و تناسب دارد چرا که هدف وی، فقط گردآوری و تدوین برخی از احادیث صحیح – همانند کتاب‌هایی که بعدها باعنوان «صحاح» از قبیل: بخاری، مسلم و… نوشته شد – نبود بلکه مقصود وی از این تألیف، گردآوری …

فروعاتِ فقهی مذهب مالکی فروعات فقهی مذهب مالکی، به دو طریق به ما رسیده است: به وسیله‌ی تألیفات و کتاب‌های امام مالک، به ویژه «موطأ». به ذریعه‌ی شاگردانِ امام مالک که آراء و نظریات، و تفریعات و تطبیقات فقهی استادشان را در مسائل مختلف فقهی برای دیگران نقل می‌نمودند و به پخش و نشر آن‌ها همت می‌گماشتند. (چنان‌که قبلاً گفتیم) …

«وفات امام مالک» امام مالک، به سال ۱۷۹ ه‍ در مدینه‌ی منوره درگذشت و در قبرستان «بقیع»، در جوار قبر استاد خویش «نافع»، به خاک سپرده شد.[۱] نکته: مذهب امام مالک، در کشورهای زیادی از جمله: مصر، اندلس، و تونس، انتشار یافته است، حتی انتشار مذهب ایشان در زمان حیات خودشان در مصر، به ذریعه‌ی شاگردانشان اتفاق افتاد. و علماء …

  دلایل و براهین فقهی امام مالک را (که براساس آن‌ها به استنباط و تخریج مسائل، می‌پرداخت) می‌توان در یازده دلیل، خلاصه کرد: ۱- قرآن کریم. ۲- سنت نبوی. ۳- اجماع. ۴- اجماع اهل مدینه. ۵- قیاس. ۶- قول صحابی. ۷- مصلحت مرسله. ۸- عرف و عادت. ۹- استصحاب. ۱۰- استحسان. ۱۱- سدّ ذرائع.

«تألیفات امام مالک» امام مالک، از تألیفات و تصنیفات بی‌شماری برخوردارند که مشهورترین آن‌ها عبارتند از: «الموطأ»: این کتاب با «صحیح البخاری» و «صحیح المسلم»، جزء صحیح‌ترین و معتبرترین کتب، به شمار می‌آیند. «رساله فی القدر و الرّد علی القدریه». «رساله الی اللیث بن سعد فی اجماع أهل المدینه». تفسیر «غریب القرآن».

شاگردان امام مالک هیچ یک از ائمه، به سان امام مالک از شاگردان بسیار و فراوان برخوردار نیست، چرا که ایشان دارای ۹۹۳ شاگرد بودند و این تعداد شاگرد برای هیچ یک از ائمه، میسر نشده است. و علت فزونی شاگردان امام مالک بر دیگر ائمه، به جهت اقامت گزیدن وی، در مدینه‌‌ی منوره بود. وی پیوسته در مدینه بود …

اساتید امام مالک مدینه‌ی منوره، پیوسته مهد علم و دانش، و جولانگاه نور و معنویت بوده (و هست و خواهد بود.) به همین جهت، امام مالک، علم را از علماء و صاحب‌نظران اسلامی و طلایه‌داران عرصه‌ی فقاهت و درایت و پیشگامان پیشتازِ عرصه‌ی حدیث و روایتِ مدینه‌ی منوره فراگرفت، و نخستین کسی را که بعنوان استاد برگزید و زانوی تلمّذ …

زادگاه امام مالک وی به سال ۹۳ ه‍ . ق، در مدینه‌ی منوره زاده شد و در همانجا پرورش یافت و رشد و نمو نمود. قرآن را حفظ کرد و علم و دانش را با شدائد و مرارت‌های بسیار فراوان، و با تحمل چالش‌ها و دغدغه‌ها و مصائب و سختیهای طاقت‌فرسا، فرا گرفت. ابن قاسم – شاگرد امام مالک – می‌گوید:[۱] در راه …

مذهب مالکی، به امام مالک، منتسب است. در ذیل به گوشه‌ای از بیوگرافی و زندگانی امام مالک و مذهبش می‌پردازیم. وی «امام دارالهجره» (مدینه‌ی منوره)، مالک بن انس بن ابی عامر می‌باشد. کنیتش: «ابوعبدالله» است. اصالت وی به قبیله‌ی «حمیر» در یمن، برمی‌گردد، بدین خاطر به او «حمیری» می‌گویند. و نیز ایشان را به قبیله «ذی اصبح» نسبت می‌دهند و …

ستایش علما، بدین دلیل که آنها حجت خداوند بر خلق هستند حضرت علی به کمیل زیاد نخعی فرمود: «مردم سه گروهند: اول علماى الهى، دوم دانش طلبانى که در راه ‏نجات دنبال تحصیل علمند، و سوم احمقان بى‏سر و پا که دنبال هر صدایى‏ مى‏دوند و با هر بادى حرکت مى‏کنند؛ همانها که با نور علم روشن نشده‏اند و به …

روشن کردن امر برای کسانی که دربارۀ امام علی غلو می‌کردند و ادعایِ نبوتش را داشتند در جریان غزوۀ تبوک، حضرت رسول صلی الله علیه وسلم علی را در مدینه جانشین خود کرد. علی به ایشان گفت: «مرا با بازماندگان [و ناتوانان] باقی می‌گذاری؟» پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «آیا راضی نیستی که برای من به منزلۀ هارون باشی نسبت به …

تقبیح شدید کار کسانی که دربارۀ امام علی غلو می‌کردند حضرت على فرمود: «دو تن به خاطر من به هلاکت رسیدند: دوست غلوکننده و دشمن بدخواه»[۱۳۰]. مجلسی در بحارالانوار نقل می کند که مردی به امیر المومنین گفت: «پشتِ درِ مسجد، گروهی هستند که گمان می‌کنند تو خدا هستی». پس امام گفت: «وای بر شما! همانا من مانند شما، بندۀ …

سرزنش نمودن علی نسبت به گرفتن مال غیرمشروع و استفاده از آن؛ مانند کسی که گمان می‌کند پیرو اوست [یعنی شیعیه] اما از مالِ خمس استفاده می‌کند به حضرت علی خبر رسید که شریح بن حارث، قاضیِ [منسوب] در زمانِ خلافت آن حضرت، خانه‌ای به هشتاد دینار خرید. چون این خبر به امام رسید، او را طلبید و فرمود: «به …

پیروی حضرت علی از روش رسول صلی الله علیه وسلم که از آن می‌توان فهمید که به ائمه وحی نمی‌شود و امامان در مرتبۀ نبوت نیستند حضرت على فرمود: «و اما اعتراض شما در مورد اینکه [چرا بین شما و سایر مسلمانان] به تساوى رفتارکرده‏ام این حکمى نبوده که من به راى خود صادر کرده و بر طبق خواسته دلم انجام …

برحذر داشتنِ حضرت علی پیروانش از مخالفت با خلفای گذشته حضرت على فرمود: «و آداب پسندیدهاى را که بزرگان این امت به آن عمل کردند و ملت اسلام با آن پیوند خورده و رعیت با آن اصلاح شدند، بر هم مزن؛ و آدابى که به سنت‌هاى خوب گذشته زیان وارد مى‌کند، پدید نیاور، که پاداشش براى آورندۀ سنت، و کیفر …

فرمان حضرت علی به پیروانشان در تمسک به سنت حضرت على فرمود: «در قرآن خبرهاى پیشینیان شماست و خبرهاى آنها که پس از شما مى‏آیند؛ و نیز در آن، حکم روابط میان شما [آمده] است»[۱۲۴]. سفارش امام علی به عبدالله بن عباس وقتی که او را برای گفتگو با خوارج می‌فرستاد: «با ایشان به قرآن مناظره مکن، زیرا قرآن بارِ …

پاسخ امام علی به کسانی که با استناد به عظمتِ قرآن بر او شوریدند، ولی آنان گروهی بودند که نمی‌فهمیدند حضرت على فرمود: «ما افراد را داور قرار ندادیم، تنها قرآن را به حکمیت انتخاب کردیم. این قرآن، خطّى است نوشته شده که میان دو جلد جای دارد؛ زبان ندارد تا سخن گوید و نیازمند به کسى است که آن …

امام علی سفارش به پیروانش در پیروی از کتاب و سنت، و شرک نیاوردن به خداوند یا سرزنش و بدگویی از درگذشتگان حضرت على فرمود: «قرآن داراى ظاهرى زیبا و شگفت انگیز و باطنى پرمایه و عمیق است؛ نکات شگفت‏آورِ آن فانى نگردد و اسرار نهفتۀ آن پایان نپذیرد؛ هرگز تاریکیهاى جهل و نادانى جز به ‏آن رفع نخواهد شد»[۱۱۸]. …

انجام عبادات امام علی بر اساس کتاب و سنت، بر خلاف آنچه که کسی که گمان می‌کند پیرو اوست انجام می‌دهد حضرت على در تبیین اوقات نماز فرمود: «اما بعد،نماز ظهر را تا زمانى با مردم بگزارید که سایه آفتاب به قدر جاى ‏خفتن بزى گردد؛ و نماز عصر را زمانى با ایشان بگزارید که آفتاب سفید باشد و تابنده …

امام علی زشت شمردن کارِ پیروانش در مورد سرزنش والیان حکومتی حضرت على فرمود: «خداوند را بر آنچه فرمان داده و هر کار که مقدر فرموده مى‏ستایم و پروردگار را ستایش مى‏کنم بر گرفتارى خود به گروهى که هر گاه فرمان داده‏ام اطاعت نکردید و هر زمان که دعوتتان ‏نمودم اجابت ننمودید؛ هر گاه مهلتتان دهم در بیهودگى فرومى‏روید و …

گواهی حضرت علی به اینکه پیروانش قابلِ اعتماد نیستند و نباید بر آنها تکیه کرد حضرت على در حالی که اصحابش را برای جنگ با شامیان بسیج می‌کرد فرمود: «نفرین بر شما! از بس شما را سرزنش کردم خسته شدم. آیا به جاى زندگى آخرت به زندگى موقت دنیا راضى گشته‏اید؟ و به جاى عزت و سر بلندى، بدبختى و …

امام علی، توصیف پیروانش به مردنما و اظهار تأسف از آشنایی با آنها و سرزنش ایشان حضرت على فرمود: «اى مردنمایانِ نامرد، اى کودک‌صفتانِ بى‌خرد، و اى عروسان‏ حجله‏نشین، چقدر دوست داشتم که هرگز شما را نمیدیدم و نمى‏شناختم. همان آشنایی سرانجام مرا این چنین ملول و ناراحت ‏ساخت. خدا شما را بکشد که اینقدر خون به دل من کردید …

سستی پیروان امام علی از یاری رساندن به وی حضرت على فرمود: «آگاه باشید که من شب و روز، پنهان و آشکارا شما را به مبارزه با این جمعیت دعوت کردم و گفتم پیش از آنکه با شما بجنگند با آنان نبرد کنید. به خدا سوگند هر ملتى در درون خانه‏اش مورد هجوم دشمن قرار گیرد حتما ذلیل‏خواهد شد، ولى …

دروغ اهل عراق و تهمت زدنِ آنها به امام علی حضرت على فرمود: «اما بعد، اى مردم عراق، شما به زن باردارى مى‏مانیدکه در آخرین روزهاى ‏دوران حمل، جنین خود را سقط کند و سرپرستش بمیرد و بیوگی‌اش به طول انجامد و میراثش را بستگان دورش ببرند. آگاه باشید! به خدا سوگند من به میل خود به سوى شما نیامدم، …

ناراحتی امام علی از پیروانش و اطاعت نکردن آنها از وی حضرت على فرمود: «به مردمى گرفتار آمده‏ام که چون فرمان مى‏دهم اطاعت نمى‏کنند و چون فرا مى‏خوانم ‏پاسخ نمى‏گویند. اى بى‏ریشه‏ها، چرا در یارى پروردگارتان درنگ مى‏کنید؟ آیا دینى‏نیست که شما را با یکدیگر متحد سازد؟ آیا غیرت و حمیّتى نیست که شما را به خشم ‏آورد؟ در میان …

فرمان آن حضرت در شناختن کوشش گذشتگان، بزرگداشت آنان و گذشت از اشتباهاتشان حضرت على فرمود:«و همواره در نظر دار که هر یک در چه کارى تحمل رنجى کرده‏اند، تا رنجى را که یکى ‏تحمل کرده به حساب دیگرى نگذارى و کمتر از رنج و محنتى که تحمل کرده پاداشش مده. شرف و بزرگى کسى تو را واندارد که رنج …

فرمان حضرت علی به گمانِ نیکو درباره برادران حضرت على فرمود: «کار برادرت را بر بهترین وجه حمل کن تا زمانى که چیزى خلاف آن بر تو آشکار آید؛ و به سخن برادرت گمان بد مبر در حالى که براى سخن او محمل نیکو مى‏یابى»[۹۸]. [۹۸]- کلینی، اصول کافی، ۲/۱۶۲ و ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۸/۲۷۸. این سخن بدین …

گواهی حضرت علی دربارۀ اهل شام که اهلِ قبله هستند حضرت على فرمود: «اى بندگان خدا، شما را به تقوا و ترس از عذاب خدا توصیه مى‏کنم زیرا تقوا بهترین چیزى ‏است که بندگان یکدیگر را به آن توصیه مى‏نمایند؛ و بهترین پایان کار در پیشگاه ‏خداست. هم اکنون آتش نبرد بین شما و اهل قبله روشن گشته است و …

اقرار حضرت علی به اینکه اهل شام، برادران اسلامیِ وی هستند و او آنها را از امت اسلام بیرون نکرده است حضرت على فرمود: «اما امروز با پیدایش زنگارها در دین، کژى‌ها و نفوذ شبهه‌ها در افکار و تفسیر و تأویلِ دروغین در دین، با برادران مسلمان خود به جنگ خونین کشانده شدیم؛ پس هر گاه احساس مى‌کنیم چیزى باعث …

ستایش علی از معاویه و اصحابش، و سرزنشِ پیروانش که از اهل عراق بودند حضرت على فرمود: «اى کسانى که به تن حاضرید و به خرد غایب، هر یک از شما را عقیدتى دیگر است؛ فرمانروایانتان گرفتار شمایند؛ فرمانرواى شما، خدا را اطاعت مى‏کند و شما نافرمانیاش مى‏نمایید؛ و فرمانرواى اهل شام خدا را نافرمانى مى‏کند و ایشان سر بر …

گواهی حضرت علی درباره ایمان معاویه و پیروانش و اینکه آنها بر همان روشی بودند که خود او و یارانش بودند حضرت على آنچه را که بین او و اهل صفین گذشته بود حکایت می‌کرد و فرمود: «در آغاز، با گروهی از اهل شام مواجه شدیم؛ در ظاهر خدا و پیامبرمان یکی بود، و دعوتِ ما به اسلام هم یکی …

ستایش صحابه و سرزنش پیروانش حضرت على فرمود: «من اصحاب محمد صلی الله علیه وسلم را دیده‏ ام، اما هیچکدام از شما را مانند آنان نمى‏بینم؛ آنها [در تنگناى مشکلات صدر اسلام] موهایى پراکنده و چهره‏هایى غبار آلوده داشتند؛ شب تا به صبح در حال سجده و قیام به عبادت بودند؛گاه پیشانى و گاه گونه‏ها را در پیشگاه خدا به خاک …