فرار کنید از زنی که حیا ندارد و از مردی که غیرت ندارد و از مرضی که پایانی ندارد و ثروتمندی که از دادن صدقه بخل بورزد و از بیچاره‌ای که آخرتش را به دنیا بفروشد و از عالمی که به علم خود عمل نکند و از جاهلی که از آموختن شرم نماید.

آن خوبی که پشت آن آتش جهّنم باشد خوبی نیست، آن بدی که پشت آن بهشت باشد بدی نیست، هر نعمتی غیر از بهشت بی‌ارزش است و هر بلایی غیر از جهنّم سلامتی است. چقدر فرق است میان دو عمل، اوّلی که لذّتش تمام شود و عذابش باقی بماند و دوّمی که رنجش تمام شود و پاداشش باقی بماند. همه …

اعتماد به دنیا و به آنچه در آن دیده می‌شود نادانی است، کوتاهی در کار نیک با اعتماد به پاداشش فریب است و به دوست اعتماد کردن قبل از آزمایشش عَجز است.

از عیسی علیه السلام پرسیدند با چه کسانی باید دوست شد؟ فرمود: با کسی که این سه خصلت در او باشد: اوّل – هنگام دیدن او به یاد خدا بیفتی، دوّم – هنگام حرف زدن علم تو زیاد شود و سوّم – زمانی‌که رفتار او را می‌بینی به یاد قیامت بیفتی([۱]). در انتخاب دوستت کسی را انتخاب کن که سنّش …

خداوندی که عُمر طولانی به نوح داد، صبر طولانی به ایّوب داد، عصای موسی را تبدیل به اژدها کرد، آهن را در دست داوود تبدیل به موم کرد، باد و جنّ و موجودات را برای سلیمان مسخّر کرد، یونس را در شکم نهنگ سالم نگه داشت و عیسی را از صلیب نجات داد و محمّد صلی الله علیه وسلم در غار …

سه چیز به طور حتم در دنیا کیفرشان داده می‌شود: اوّلی ظلم و دوّمی بدرفتاری با پدر و مادر و سوّمی دزدی کردن.

اگر باطن و ظاهرت یکی باشند، خوش به حالت چون مؤمن هستی، ولی اگر باطن و ظاهرت مختلف باشند یعنی ظاهرت آراسته و باطنت خراب، ظاهرت موسی و باطنت فرعون و صورتت پیامبر و قلبت ابوجهل، بدان‌که سردسته­ی منافقان تو هستی. ﴿وَأَسِرُّواْ قَوۡلَکُمۡ أَوِ ٱجۡهَرُواْ بِهِۦٓۖ إِنَّهُۥ عَلِیمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ١٣﴾ [الملک: ۱۳]([۱]). [۱]– «چه سخنان خود را آهسته گویید و …

تواضع هنگام ثِروت، عفو هنگام قُدرت، عزلت هنگام شُهرت، روزه گرفتن هنگام شَهوت از بهترین و سنگین‌ترین اعمال محسوب می‌شود.

خیلی‌ها می‌گویند با پول همه­ی چیزها را می‌توان خرید ولی اشتباه می‌کنند، زیرا جوانی را نمی‌توان خرید، ایمان را نمی‌توان خرید، محبّت را نمی‌توان خرید و از همه مهمتر نمی‌توان با پول مرگ را از خود دفع کرد.

توجّه – اگر کودک را با خُرده گیری بزرگش کنی مَلامت کردن می‌آموزد و اگر با دشمنی بزرگش کنی ستیزه‌جو می‌شود و اگر با مسخره کردن بزرگش کنی کم رو می‌شود و اگر با تشویق بزرگش کنی اعتماد به نفس می‌آموزد و اگر با انصاف بزرگش کنی عادل می‌شود و اگر در امنیت بزرگش نمایی با ایمان و با ادب …

اشخاص بزرگ مانند کوه هستند، هرچه به آن‌ها نزدیک می‌شوی آن‌ها را بزرگ‌تر می‌بینی و افراد پست مانند سَراب هستند، هرچه به آن‌ها نزدیک شوی ناچیزتر و ناپدیدتر می‌شوند.

اگر می‌خواهی رزقت کم شود و دشمن خدا شوی و حافظه‌ای ضعیف داشته باشی دروغ بگو! ﴿وَیَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡکَذِبَ وَهُمۡ یَعۡلَمُونَ﴾ [آل عمران: ۷۵]([۱]). [۱]– «و بر خدا دروغ می‌بندند (و چنین چیزی حکم خدا نیست) و حال آن که ایشان (این را) می‌دانند.

برای شنا کردن به جهت مُخالف رودخانه قدرت و جُرأت لازم است والّا ماهی مرده هم می‌تواند موافق جهت رودخانه حرکت نماید. هر کس می‌خواهد لحظه‌ای خوشحال شود انتقام بگیرد و هرکس می‌خواهد تا اَبَد خوشحال شود باید عفو نماید. ﴿وَٱلۡکَٰظِمِینَ ٱلۡغَیۡظَ وَٱلۡعَافِینَ عَنِ ٱلنَّاسِۗ وَٱللَّهُ یُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِینَ﴾ [آل عمران: ۱۳۴]([۱]). [۱]– «و خشم خود را فرو می‌خورند و از …

اندیشه کردن قبل از گفتن بهتر از پشیمانی بعد از گفتن است و پشیمانی بعد از نگفتن بهتر از شرم ساری بعد از گفتن است و هرگز نگذارید دیگران از شما عبرت بگیرند، بلکه خودتان از دیگران عبرت بگیرید تا به سعادت واقعی دست پیدا نمایید. «مَا اَکْثَرُ العِبَرُ واَقَلُّ الاعِتِبِار»([۱]). «امروز می‌توانی امّا نمی‌دانی و فردا نیز می‌دانی امّا …

فرد شرور خود را با لباس صالحان نشان می‌دهد و فرد خائن با امانت مردم زندگی می‌کند و فرد حیله‌گر با صدق و امانت خود را می‌پوشاند و شخص دیکتاتور با چهره­ی آزادی خود را به مردم نمایش می‌دهد: ﴿وَلَوۡ نَشَآءُ لَأَرَیۡنَٰکَهُمۡ فَلَعَرَفۡتَهُم بِسِیمَٰهُمۡۚ وَلَتَعۡرِفَنَّهُمۡ فِی لَحۡنِ ٱلۡقَوۡلِۚ وَٱللَّهُ یَعۡلَمُ أَعۡمَٰلَکُمۡ٣٠﴾ [محمد: ۳۰]([۱]). [۱]– یعنی: «اگر ما می‌خواستیم آنان را …

حکیم ابی قور می‌گوید: لذّتی بپذیرید که رنجی را به دنبال نداشته باشد و آن خوشی را بپذیرید که خوشی بزرگ‌تر را از شما نگیرد و زحمتی را قبول کنید که بلای بزرگ‌تری بعد از خودش را در پی نداشته باشد([۱]). [۱]– تنبیه الغافلین / ج ۲ – ابولیث سمرقندی.

انسان در جوانی چیز‌هایی دارد که دیگران ندارند مانند قلب پاک، و در میانسالی چیزهایی دارد که هم دیگران دارند و هم خودش مانند ثروت یا علم، و در پیری چیزهایی دارد که خودش آن‌ها را نمی‌بیند ولی دیگران آن‌ها را می‌بینند مانند: پُر حرفی، فراموشی و نسیان.

از دیگر اسباب اختلاف آنان، اختلاف آنان در مورد میزان حجیت برخی از منابع فقهی است، مثلاً برخی از آنان قیاس را یکی از منابع احکام به حساب نیاورده، به همین دلیل، بر احکامِ مبتنی بر قیاس یا مستنبط از آن اعتراف نمی‌کنند و در نتیجه، بین قایلان و منکران قیاس اختلاف روی می‌دهد. اسباب اختلاف، به طور کلی -در …

اختلاف مجتهدان اسباب زیادی دارد که آن‌ها را باید در جاهای خودشان در کتاب‌های فقه و اصول فقه و خلاف شناخت و هدفِ ما در این جا تفصیل و شرح همه‌ی آن موارد نیست. در این جا، از میان آن اسباب به چند مورد بسنده می‌کنیم، از جمله: «اختلاف آنان در قواعد تفسیر نصوص قرآن و سنت» که این موضوع …

از دیگر اسباب اختلاف مذموم، جهل است. جهلِ انسان عادتاً بیشتر از علمِ اوست و او، گاهی این حقیقت را فراموش می‌کند و در مورد آنچه نفی و انکار می‌کند، دقت نمی‌ورزد و اطمینان حاصل نمی‌کند و گمان می‌برد که فقط آنچه او می‌داند حق و صواب است و غیر آن باطل است و به همین خاطر، اقدام به رد …

هوی شهوات و معاصیی است که نفس انسان به سوی آن‌ها میل می‌کند. در قرآن کریم، هوی در هر جایی وارد شده مورد مذمت واقع شده است. اختلاط هوی با قلب موجب تبعیت از امور باطلی می‌شود که نفس آن‌ها را آرزو می‌کند و نیز موجب ترک حق و دشمنی با اهل حق می‌گردد و در نتیجه، صاحب هوی به …

گاهی، همانند چنان اخلاق نکوهیده‌ای یا نمونه‌ای از آن در میان مسلمانان هم ایجاد می‌شود و موجب تفرقه و اختلاف مذموم در میان آنان می‌گردد، زیرا نفس افراد استعداد ظالم و حسادت و میل به برتری‌یافتن در زمین- ولو از راه فساد- را دارد و این‌ها همه از مظاهر بغی می‌باشند. از جمله صورت‌های بغی که در میان مسلمانان ایجاد …

این اسباب، به بغی و هوی و جهل برمی‌گردند و گاهی هم این اسباب باهم جمع شده، بدین ترتیب، از آن اختلافی در قبیح‌ترین و زشت‌ترین صورت و شکل نشأت می‌گیرد و گاهی نیز جدا می‌شوند و بدین وسیله، از اختلاف مذموم چیزی ایجاد می‌گردد که برای گناهکارشدن و هلاک‌شدن طرفینِ اختلاف کفایت می‌کند ۱-  بغی بغی، همان تجاوز از …

کسانی که معتقدند عده‌ای از مجتهدانی که باهم دچار اختلاف می‌باشند، بر خطا هستند، خودشان هم در مورد گناهکار شدنِ این افرادی که به خطا رفته‌اند، اختلاف نظر دارند و برخی از ایشان می‌گویند: این مجتهدان گناهکار نمی‌شوند و برخی دیگر می‌گویند: به مقدار خطایشان گناهکار می‌شوند[۱]. تحقیقِ مسأله، به صورت کامل، برگرفته از این حدیث است که می‌فرماید: «إِذَا …

حال، وقتی که اختلاف مجتهدان مقبول است، آیا همه‌ی اقوال آنان حق و صواب است و همه‌ی آنان مصیب و بر صواب هستند، یا خیر؟ جواب برخی از علما مثبت است و معتقدند که همه‌ی مجتهدان بر صواب هستند و همه‌ی اجتهادات آنان حق و صواب است. شعرانی در کتاب المیزان خود این سخن را توضیح داده و از آن …

شاید در آنچه گفتیم، برخی با استناد به حدیث منسوب به سنّت نبوی یعنی جمله‌ی «اخْتِلافُ أُمَّتِی رَحْمَهٌ»، ما را مورد اعتراض قرار دهند که از مفهوم این حدیث تمایل و رغبت به اختلاف فهم می‌شود، زیرا رحمت شأنش این است که خودِ آن و اسباب آن مورد تمایل و رغبت قرار می‌گیرد و از جمله‌ی اسباب آن هم اختلاف …

گرچه این نوع از اختلاف در شمار اختلاف مقبول است، اما با این وجود ما تمایل و حرص و اشتیاقی به آن نداریم، اما اگر هم واقع شود، آن را چیز عجیبی نمی‌دانیم. سببِ این هم آن است که همبستگی و اتحاد قطعاً بهتر از اختلاف است، حتی اگر در مسایلِ اجتهادی‌ای هم باشد که اختلاف در آن‌ها مقبول است. …

در اختلاف مقبول شرط است که از جانب فقهایی باشد که اهل علم و بصیرت به فقه و استنباط احکام فقهی باشند، یعنی «مجتهدانی» که دارای شرایط بیان شده در کتب فقه و اصول برای اجتهاد باشند و این که اجتهاد و اختلاف آنان در آن دسته از مسایلِ فرعی و فقهی‌ای باشد که اجتهاد و نظر در آن‌ها جایز …

۴- فقها هم، بعد از عصر صحابه و تا به امروز، همچنان در مسایل اجتهادی اختلاف نظر داشته‌اند بدون آن که کسی هم این اختلاف را مورد انکار قرار دهد و رد کند و این بر اجماعِ امّت بر این نکته دلالت دارد که چنین اختلافی اختلاف مقبول و روایی است.

۲- صحابه در زمان رسول خدا صلی الله علیه وسلم باهم اختلاف‌نظر داشتند، مانند اختلاف آنان در فهم فرمانِ آن حضرت صلی الله علیه وسلم به آنان جهت ادای نماز عصر در میان بنی قریظه که برخی از صحابه نماز را در راه و سر وقت خواندند و برخی دیگر بعد از پایان‌یافتن وقتِ نمازِ عصر و در میان بنی قریظه …

این نوع اختلاف، همان اختلافِ مجتهدان، اعم از فقها و مفتیان و حکام در مسایل اجتهادی‌ای است که اجتهاد و اختلاف در آن‌ها جایز است و این مسایل هم، مسایلی هستند که در مورد حکم آن‌ها نص قطعی یافت نمی‌شود. دلایلی که بر اختلافِ روا دلالت دارند، بسیار هستند، از جمله: ۱- در حدیث صحیح نقل است که رسول خداج …

از جمله اختلاف‌های ممدوح و ستوده، مخالفت فرد مسلمان با اعیاد و عبادات و سنت‌ها و عرف‌های جاهلی است؛ خداوند متعال می‌فرماید: ﴿وَلَا تَبَرَّجۡنَ تَبَرُّجَ ٱلۡجَٰهِلِیَّهِ ٱلۡأُولَىٰ﴾ [الأحزاب: ۳۳]، «و همچون زینت‌نماییِ جاهلیتِ پیشین زینت‌نمایی نکنید». و رسول خدا ج هم در روایتی در بخاری و مسلم فرموده‌اند: «هرکس (برای متوفا) بر صورت خود بزند یا گریبان خویش را پاره کند …

از جمله موارد اختلافِ ستوده و ممدوح از نظر شرعی، مخالفت مسلمانان با مشرکان است، زیرا این مخالفت از لوازم تمسک مسلمانان به دین حق‌شان می‌باشد و شریعت اسلامی هم مسلمانان را به مخالفت با مشرکان امر و از شبیه‌شدن به آنان نهی کرده است، خواه این امر و نهی شرع به صورت حتم والزام باشد و خواه به صورت …

نیز، از دیگر موارد اختلاف مذموم است آنچه که در میانِ متفِقهه و متصوفه می‌بینیم، زیرا اولی دومی را به خاطر آنچه ادعا می‌کند و بر آن تأکید می‌گذارد، از قبیل احوالِ قلب و لزوم تزکیه و تصفیه‌ی آن، مورد انکار قرار می‌دهد و دومی، گاه، اولی را به خاطر تمسک به ظواهرِ دینی و عدم اهتمام به باطن مورد …

باز، از جمله اختلاف‌های مذموم است آنچه که در میان مقلدان و منکران تقلید روی می‌دهد؛ زیرا گاهی مقلد چیزی را که در سنّت وارد شده بدین دلیل که مذهب او به آن قایل نشده است، مانند برداشتن دست‌ها در نماز در هنگام رفتن به رکوع و برخاستن از آن، ترک می‌کنند، اما فردی که متبع و پیرو سنّت است …

همچنین، از جمله مواردِ اختلاف مذموم است آنچه که در میان مقلدین مذاهب اسلامی واقع می‌شود، به نحوی که آنان را وا می‌دارد که چنین اعتقاد داشته باشند که سخن مذهبِ متبوع‌شان حق بوده، مواردِ مخالف آن قطعاً باطل است و سپس، نتایجِ خطرناک و وحدت‌شکن و تفرقه‌برانگیزی را بر آن مترتب می‌گردانند، مانند: نماز نخواندن پشت سر کسانی که …

از جمله اختلاف‌های مذموم است اختلاف‌هایِ اهل هوی و اهل بدعتِ منتسب به اسلام که اهل اهواء نامیده می‌شوند، با نسبت دادن‌شان به هوی، یعنی آنچه که نفس‌شان آرزو می‌کند و مخالف حق است براساسِ تأویلات فاسد و باطلی که نفس مؤمن آن را نمی‌پذیرد، مگر آنگاه که نفسش با هوی و هوس درآمیخته باشد. از جمله‌ی این افراد می‌توان …

خودِ این نوع نیز، چند نوع می‌باشد و زشت‌ترین نوع از این اختلاف‌های مذموم، اختلاف کفر است، زیرا در آن، بشر به مؤمنِ به خدا و کافرِ به خدا و مؤمنِ به خدا و رسالت‌های او و کافر به آن‌ها تقسیم می‌شود؛ قرآن کریم هم در آیات متعددی به این اختلاف اشاره کرده است، از جمله می‌فرماید: ﴿هَٰذَانِ خَصۡمَانِ ٱخۡتَصَمُواْ …

انواع اختلاف گفتیم که: اختلاف در میان افراد بشر مقتضای طبیعت بشری و فطرت اوست که در صورت مهیا شدن اسباب و شرایط آن، ایجاد می‌گردد و به همین دلیل هم، اگر اختلاف ایجاد شود، امر شگفت و عجیبی نیست و فقط باید دانست که این بدان معنی نیست که همه‌ی انواع اختلاف مذموم است و یا همه‌ی اختلاف‌کنندگان مورد …

اگر اختلاف در میان افراد بشر- به نحوی که بیان شد- از لوازم طبیعی آنان است، حال آیا این واقعیت به مسلمانان هم سرایت یافته، آنان نیز به مانند دیگران دچار اختلاف می‌شوند؟ واقعیت این است که قرآن کریم و سنّت پاک نبوی ما را از اختلاف برحذر داشته و بر آن وعید داده‌اند، اما با این وجود- آنچنان که …

علاوه بر این، در این جا لازم به ذکر است که آنچه در مورد طبیعت بشر و امر مترتب بر آن، یعنی لزوم اختلاف، بیان شد، به معنی حتمی و بدون قید و شرط بودنِ وقوع اختلاف و در همه‌ی اوقات و حالات و شرایط نیست، همچنان که به معنی محال‌بودنِ وقوع توافق در میان بشر گرچه تا یک مدت …

این اختلافی که توصیف شد، از لوازمِ خلقت و تکوین انسان است و اگر خداوند اراده می‌کرد، افراد بشر را به شکل و صورتِ یگانه‌ای همانندِ نمونه‌های یک تصویر واحد خلق می‌کرد، لکن خداوندِ ﻷ چنین چیزی را اراده نکرد، زیرا اگر چنین می‌کرد، دیگر این انسانی که ما مشاهده می‌کنیم موجود نبود، بلکه جنسِ دیگری می‌بود؛ خداوند متعال می‌فرماید: ﴿وَلَوۡ …

طبیعت بشری افراد بشر، از حیثِ شکل و صورت و رنگ، اختلافِ بسیار زیادی باهم دارند، به نحوی که محال است که دو نفر را بیابیم که در همه‌ی ویژگی‌های جسمی و شکلیِ خود باهم کاملاً مشابه و همسان باشند و این اختلاف، در حقیقت، یکی از بزرگترین نشانه‌ها بر عظمت قدرتِ پروردگار متعال است و قرآن کریم هم، در …

چون اسلام فرمان به اجتماع و اتحاد و همبستگی داده و از تفرقه و اختلاف نهی کرده است، این نهی و آن فرمان بر چند چیز دلالت دارند، از جمله: ۱٫ وقوع اختلاف در میان افراد بشر امری ممکن است، زیرا اگر وقوع آن محال می‌بود، شریعت اسلامی هرگز از آن نهی نمی‌کرد و هیچگاه از مکلّفان نمی‌خواست که آن …

اختلاف به معنیِ اصطلاحی آن در نزد فقها، عبارت است از اختلاف در آراء و آیین‌ها و دین‌ها و اعتقادات است از آن لحاظ که انسان به وسیله‌ی آن دارای سعادت یا دچار شقاوت در آخرت یا دنیا می‌گردد[۱]. ۳۷۴- خلاف نیز همان معنایی را دارد که کلمه‌ی اختلاف در استعمال فقها دارد، اما امام شاطبی در کتاب الموافقات خود …