منهج سلف صالح

مفهوم سلفیت در عصر جدید یا مفهوم صحیح عقیده ی اسلام (شمولیت)

مدلول سلفیت، اصطلاح جامعی است که به طریقه و شیوه ­ی سلف در دریافت اسلام، فهم و تطبیق آن اطلاق می ­شود به همین جهت به زمان تاریخی معینی باز نمی­گردد و تاکنون نیز امتداد و ادامه دارد و به واسطه­ ی آن، به فهم صحیح عقیده ­ی اسلامی می­ رسیم؛ شمولیت: مناهج و روش­های جزئی که مسلمانان اخیرا به …

بیشتر بخوانید »

قواعد منهج سلفی

۱-مقدم نمودن شرع بر عقل: اولین قاعده، پیروی از سلف صالح در فهم و تفسیر، اثبات بلاکیف صفات پروردگار و سایر مسایل کلامی است؛ و اسوه و الگو قرار دادن اندیشه و عمل اولین مسلمانان می­باشد؛ پس ابتدا قرآن و حدیث، سپس اقتدا و پیروی از صحابه می­ باشد زیرا وحی در میان آنها نازل می ­شد و آنها نسبت …

بیشتر بخوانید »

معنای اصطلاحی سلف

اشکالی ندارد که به تعریف سلف بازگردیم چرا که برای توضیح اصول و قواعد منهج و روش آنها نیاز است.  از نظر تاریخی سلف، صحابه و تابعین می­ باشند کسانی که در سه قرن اول می­زیستند. از نظر علمی، مذهب سلف همان آرا و نظرات این افراد می­باشد و همچنین امامانی که از آنها پیروی کردند مانند امامان چهارگانه، سفیان …

بیشتر بخوانید »

خصوصیات اهل سنت و جماعت

نزد بسیاری از مردم به کسی که شیعه نباشد می‌گویند: او سنی است، او جزو اهل سنت است! اما نزد علما به هرکسی اهل سنت و جماعت اطلاق نمی‌شود، حتی اگر شیعه نباشد! بلکه اهل سنت و جماعت گروهی از مسلمانان هستند که در فکر و اعتقاد و احکام و اخلاق تابع سنت پیامبر صلی الله علیه وسلم و صحابه …

بیشتر بخوانید »

عقیده ی فرقه ی ناجیه

اکنون عقیده را چنانکه شیخ الاسلام تفصیل داده است به اختصار بیان می­کنیم.[۱] او مصطلحات زمان خود و نیز آنچه بر قلم ­ها و زبان ­ها جاری بود، به خوبی می­ شناخت و آنها را با عقاید فرقه­ های جدا شده از اهل سنت و جماعت مقایسه می ­کرد. پس از شناخت اسامی و عقاید این فرقه ­ها، بیان و …

بیشتر بخوانید »

تاملاتی درمنهج اهل سنت و جماعت

قَالَ (ابْن تَیْمِیَّه): «وَمَعْلُومٌ بِالِاضْطِرَارِ مِنْ دِینِ الْمُسْلِمِینَ وَبِاتِّفَاقِ جَمِیعِ الْمُسْلِمِینَ أَنَّ مَنْ سَوَّغَ اتِّبَاعَ غَیْرِ دِینِ الْإِسْلَامِ أَوْ اتِّبَاعَ شَرِیعَهٍ غَیْرِ شَرِیعَهِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَهُوَ کَافِرٌ، وَهُوَ کَکُفْرِ مَنْ آمَنَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَکَفَرَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ، کَمَا قَالَ تَعَالَىٰ: {إنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَیُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَیَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَیُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذَلِکَ …

بیشتر بخوانید »

نقش عقیده در تاریخ اندیشه ی اسلامی

این مسئله برای ما روشن ­تر و قانع کننده­ تر خواهد شد وقتی با یکی از بزرگان اندیشه در عصر جدید دیداری داشته باشیم، شخصی با افق­ های وسیع و جامع میان فرهنگ عصر فلسفه و تمدن انسانی با آداب، فنون و تاریخ امت­ها؛ شخصیت و فیلسوفی مسلمان به نام (رجاء جارودی) تمدن مغرب زمین را نپذیرفت و با یقین، …

بیشتر بخوانید »

نیاز ما به شناخت عقیده ی اسلامی

این عنوان در نگاه اول، توجه را جلب می ­کند و چه بسا شخصی بپرسد: آیا ما مسلمانان با اینکه به توحید شهادت داده و عبادات را انجام می ­دهیم، نیازی به شناخت عقیده از خلال صفحات کتاب­ ها داریم. پاسخ من به این سوال این است که ما از طریق دروس دینی که از طریق خطبه­ ها و سخنرانی­ …

بیشتر بخوانید »

خوشبخت چه کسی است؟

 حافظ ابن حجر عسقلانی رحمه الله تعالی: پس خوشبخت کسی است که:بر مبنای منهج سلف صالح پاینده باشد، و از دستکاری و نو آوری آیندگان اجتناب کند. [ فتح الباری ۱۴۳/۱۳ ].

بیشتر بخوانید »

منهج سلف در تربیت (حقیقت توکل)

محمد بن عمران رحمه الله گفته: مردی از حاتم (اصم) سؤال کرد: توکل شما بر چه اساسی استوار است؟ او در جواب گفت: بر چهار خصلت:  یقین دارم که کسی نمی تواند روزی من را بخورد، به همین سبب نفسم مطمئن شد. ➁قین دارم که هیچکس عمل من را انجام نمی دهد، به همین دلیل خودم مشغول به کار شدم. …

بیشتر بخوانید »

تفسیر تاریخ از نگاه ابن تیمیه و هشدار وی به مسلمانان

چون پژوهشگر به هنگام مطالعه­ ی نظریات عمیق ابن تیمیه در مورد تاریخ امت­های پیشین، درنگ ­کند و به مقارنه و مقایسه میان امت­هایی که رسالت داشتند و نیز امت­هایی که پیامبری میان­شان مبعوث نشد و با زبان و ادبیات امروزی ما سخن می­گویند، بپردازد و در پرتو مطالعه ­ی فلسفه­ ی تاریخ، در می ­یابد که شیخ الاسلام از …

بیشتر بخوانید »

موضع ابن تیمیه در برابر غزالی

موضع ابن تیمیه در برابر غزالی از نظر شدت انتقاد و اختلاف معیارها متفاوت است این بدان سبب است که غزالی در نقد فلسفه و علم کلام با آنها موافق بوده است اما نزد شیخ الاسلام، عقیده­ ی صحیح مد نظر بود. و ما می­دانیم غزالی به انحرافات فلسفه ­ی یونان و اثر آن بر برخی از فیلسوفان اسلامی پی …

بیشتر بخوانید »

بارزترین چهره های تصوف و بیان اختلاف و تفاوت آرای آنها با آرا و اندیشه های اولین مسلمانان

الف) حلاج: حلاج اولین کسی نیست که اندیشه ی حلول را بیان کرد بلکه قبل او سبئیه به بیان چنین اندیشه ای دست یازیده و قائل بر این شدند که روح خدا بر علی حلول کرده و علی خدا شده است. وقتی به کتاب «الطواسین» حلاج رجوع می کنیم، مذهب و اندیشه ی وی روشن و آشکار میگردد. در این …

بیشتر بخوانید »

ابن تیمیه و تصوف

شیخ الاسلام در موضع­ خود در برابر تصوف و صوفیه، ملتزم و متمسک به قواعد اساسی در اجتهادات خویش بود، چنانکه در منهج تاریخی اصل را بر اقتدا و پیروی از صحابه و تابعین گذاشته بود و این رویه بر اساس فهم او از حدیث نبوی بود که می­ فرماید: «خیر القرون القرن الذی بعثت فیهم، ثم الذین یلونهم ثم …

بیشتر بخوانید »

رد برخی از احادیث نبوی و انکار آن از سوی معتزله

ادامه­ ی مسیر تاویل کلامی معتزله اگر پیوسته باشد و باز نایستد، در عقل برخی از آنان انکار حدیث پیامبر و عیبجویی از آن­را زنده می­کند هرچند انگیزه ­ی آنان با انگیزه و مشوق­های پیشینیان آنان و امامان اعتزال متفاوت باشد. برای مواجهه با اینان تنها استدلال­های عقلی در قالب جملاتی کوتاه و آسان کافی است، جملاتی که یک متفکر …

بیشتر بخوانید »

نگاهی به اشاعره از منظر شیخ الاسلام ابن تیمیه:

تردیدی نیست که علاقه و انگیزه دفاع از عقیده­ ی اهل سنت به طور خاص و دفاع از اسلام به طور کلی، عاملی بود که اشاعره را به استفاده از کلام و – به گمان آنها منهج و – شیوه­ی درست برای رسیدن به این هدف سوق داد اما پس از تجربه ­ی کلام بر ایشان روشن شد که این …

بیشتر بخوانید »

موضع علمای سلف در برابر معتزله

سلف صالح، به شدت در برابر علم کلام موضع گرفتند و با اهل کلام مخالفت و مبارزه نموده و از غوطه ­ور شدن در این علم دوری گزیدند. زمانی که معتزله قوت گرفتند، به میدان آمده و در برابر آنان ایستادند و با منهجی مخالف با منهج و روش آنان، علامات منهج خالص سلفی را در عنایت و توجه به …

بیشتر بخوانید »

رد برخی از احادیث نبوی و انکار آن از سوی معتزله

ادامه ­ی مسیر تاویل کلامی معتزله اگر پیوسته باشد و باز نایستد، در عقل برخی از آنان انکار حدیث پیامبر و عیبجویی از آن­را زنده می­کند هرچند انگیزه­ ی آنان با انگیزه و مشوق ­های پیشینیان آنان و امامان اعتزال متفاوت باشد. برای مواجهه با اینان تنها استدلال­های عقلی در قالب جملاتی کوتاه و آسان کافی است، جملاتی که یک …

بیشتر بخوانید »

عقل و عالم غیب

  مناقشه­ با کسانی که گرایش اعتزالی دارند می ­طلبد که با دلیل و براهین عقلی آنها را مورد خطاب قرار دهیم و بیان کنیم که حقایقی که شریعت آورده است، هیچ­گونه منافاتی با احکام عقل انسانی و معیارهای آن ندارد: شریعت به روشنی از عالم غیب به ما خبر داده است و به صورت دقیق تفاصیل آن­را آورده است …

بیشتر بخوانید »

پاسخِ معتزله

علمای اهل سنت، معتزله را نکوهش می­ کنند چرا که آنها احادیثی را که موافق با اغراض، اهداف و مذهب­شان نباشد، رد می­کنند و ادعا می­ کنند که آن احادیث مخالف با عقل است (پس بدون نیاز به دلیلی باید آنها را رد نمود، مانند منکرین عذاب قبر، صراط، میزان، دیدن پروردگار عزوجل در آخرت.)[۱] علاوه بر اختلاف آنها در …

بیشتر بخوانید »

موضع انسان در برابر تقدیر

انسان در برابر این حقیقت نمی­ تواند فرار کند و او میان امر و نهی قرار دارد که باید به امر گردن نهاده و از نواهی اجتناب کند و صبر بر این دو، لازم و ضروری است و از دو شکل خارج نیست: اول: موافق هوس، اراده و خواست او است مانند سلامتی، مقام و مال. و دیگری: با خواست …

بیشتر بخوانید »

آثار ایمان به صفات پروردگار در زندگی دنیوی ما

کسی که با توجه ژرف، قرآن را بخواند و بر سنت نبوی مطلع شود، عنایت روشن و آشکار این دو مصدر وحی به اثبات اسما و صفات پروردگار برایش مشهود می­ شود و اینگونه به نتیجه، فواید و آثار آن در حیات بشری خود پی می­بریم و به امید و آرزو دل بسته و در برابر عوامل غلبه و ترس …

بیشتر بخوانید »

نگاهی به عقاید و باورهای فرقه های منحرف مطابق دیدگاه و نظرات شیخ الاسلام ابن تیمیه (معتزله):

معتزله: اصول معتزله و اعتراض و انتقاد علمای اهل سنت نسبت به آن تعریف: تقریباً تمام مصادر تاریخی و کتاب­های مربوط به فرقه­ ها آورده ­اند که به وجود آمدن مذهب اعتزال به اختلاف و اصل بن عطا با استادش حسن بصری (۱۱۰ هـ) پیرامون حکم مرتکب کبیره، باز می­گردد. و به همین سبب واصل بن عطا مجلس حسن بصری …

بیشتر بخوانید »

شروط تقلید واتباع امام شاطبی رحمه الله

برهر کسی که مجتهد نیست دو کار واجب است: اولا:ً با این نیت از عالم تبعیت کند که او عالم است به علمی که او نیازمند آنهاست، یعنی به این دلیل که نیازمند علم اوست و از او تبعیت کند، از آن جهت که عالم طریقه ای است برای استفاده از علم او تا آن زمان که خود، علم و …

بیشتر بخوانید »

آیا ائمه اربعه مردم را به تقلید از خود دستور داده اند؟

امام شوکانی رحمه الله می فرماید:”  به حقیقت التزام و تقلید به یک مذهب را عامّه مقلدان، خود بوجود آورده اند، بدون این که امامی از ائمه مجتهدین به آنان اجازه داده باشد.” روایتی که در بین امام مالک و رشید خلیفه اتفاق افتاد به حدّ تواتر رسیده است: همانا رشید خلیفه از امام خواست که مردم را وادار به تقلید …

بیشتر بخوانید »

نگاهی به عقاید و باورهای فرقه های منحرف مطابق دیدگاه و نظرات شیخ الاسلام ابن تیمیه (جمهیه):

جمهیه: پیروان جهم بن صفوان؛ بدعت جبر و نفی صفات پروردگار جهم بن صفوان در سمرقند خراسان رشد کرد و پرورش یافت و شاگرد جعد بن درهم بود و منهج تاویلی وی را فراگرفت. روایت شده است که خالد بن عبدالقسری (در خطبه­ی نماز) خطاب به مردم گفت: (ای مردم، قربانی کنید، الله متعال از شما قبول کند و من …

بیشتر بخوانید »

نگاهی به عقاید و باورهای فرقه های منحرف مطابق دیدگاه و نظرات شیخ الاسلام ابن تیمیه قدریه (نفی کنندگان تقدیر):

ابن تیمیه می­گوید: در اواخر عهد صحابه، قدریه به وجود آمدند و اصحابی که باقی مانده بودند همچون ابن عمر، ابن عباس، وائله بن اسقع و … با آنها مناظره و مباحثه کردند.[۱] آنها می­ گویند: امور پیش­روی انسان به دست اوست و خداوند اعمال و امور را مقدر نکرده است. گفته می ­شود اولین کسی که این ایده و …

بیشتر بخوانید »

نگاهی به عقاید و باورهای فرقه های منحرف مطابق دیدگاه و نظرات شیخ الاسلام ابن تیمیه (مرجئه)

کلمه ­ی (مرجئه) مشتق از (ارجاء) است یعنی «امهل» مهلت داد. آنها امر و سرانجام کسانی را که در موردشان اختلاف دارند، به روز قیامت واگذار می ­کنند و برخی از آنها نام فرقه­ ی خود را، مشتق از «أرجاء» به معنی برانگیختن امید در انسان­های گناهکار، می­ دانند و آنها هر مسلمانان گناهکاری را به توبه و بازگشت به …

بیشتر بخوانید »

گنجینه سلف صالح:

ابنُ_تیمیَّه -رحمه الله: طلب یاری از الله، توکل نمودن بر الله، پناه بردن به درگاهش و دعا خواستن -تنها- از او، اموری هستند که بنده را نیرومند می سازند، و مشکلات و دشواری ها بر او آسان می گردند. از این جهت است که بعضی از سلف صالح گفته اند: هر کس دوست دارد که قوی ترین مردم باشد، پس …

بیشتر بخوانید »

نگاهی به عقاید و باورهای فرقه های منحرف مطابق دیدگاه و نظرات شیخ الاسلام ابن تیمیه (شیعه)

    شیعه به فرقه ها و گروه های زیادی تقسیم می شود که در این مختصر به توصیف دو فرقه از آنها اکتفا می کنیم. الف: غالیان: چنانکه خوارج ظهور کردند، شیعه های غالی نیز برای اعلان الوهیت علی سربرآوردند. علی رضی الله عنه به آنها دستور کرد که از این عقیده و چنین سخنانی توبه کنند و سه …

بیشتر بخوانید »

نگاهی به عقاید و باورهای فرقه های منحرف مطابق دیدگاه و نظرات شیخ الاسلام ابن تیمیه (خوارج)

روشن شد که برخی ظالمان و فتنه جویان، عثمان بن عفان رضی الله عنه را به شهادت رساندند و پس از آن مسلمانان پراکنده شدند به گونه ای که جنگ صفین به مانند انفجاری مهیب، بر پا شد، بمب تحکیم به میان شان انداخته شد و بلافاصله قیام خوارج منفجر شد. معاویه بن ابوسفیان از جمله کسانی بود که اعتقاد …

بیشتر بخوانید »

نقشه های دشمنان علیه اسلام و نتایج آن

  پس از کشته شدن عثمان رضی  الله  عنه، انگیزه های فتنه و توطئه فراهم شد. حوادثی که آتش آن  را عبدالله بن سبأ روشن کرد بیانگر این مطلب است که عبدالله بن سبأ محور اساسی بود که کینه  توزان، حسودان و منافقان گرداگرد او جمع شدند و پس از اینکه شیخین، این گروه  ها را قبل از او نابود کردند، …

بیشتر بخوانید »

به وجود آمدن فرقه ها و عقاید آنها

  پس از شهادت عثمان رضی الله عنه فرقه های مختلف یکی پس از دیگری ظهور کردند و پس از  شهادت ایشان پیامدهای متعدد، حوادث و رویدادهای بسیاری به وقوع پیوست. زمانی که صحابه با علی رضی الله عنه بیعت کردند، معاویه ابتدا تقاضای قصاص قاتلان عثمان را کرد، سپس جنگی میان این دو گروه به وقوع پیوست و داوری …

بیشتر بخوانید »

سلف صالح عالم تر و حیکم تر هستند.

سلف صالح از جمله صحابه به لغت قرآن عالم ­تر و آگاه ­تر بودند و در فهم آیات محکم و متشابه بسیار دقیق بودند به همین سبب در عصر و زمان آنها در اصول عقیده اختلافی به وجود نیامد و در این اصول، همگی اجماع و اتفاق نظر داشتند. پس از این بود که اندک اندک جدایی ­ها و تفرقه …

بیشتر بخوانید »

مطالعه ی تاریخ مسلمانان بیانگر تکرار بدعت هاست.

مطالعه­ی تاریخ مسلمانان بیانگر تکرار بدعت ­هاست. ریشه­ های اهل بدعت عبارتند از: خوارج، شیعه، قدریه و مرجئه؛ ما نمی ­خواهیم بر حسب طبیعت حال از (فرقه ­ها)، اختلاف، انشقاق و جدایی صحبت کنیم بلکه می­ خواهیم از تکرار بدعت­ ها باز داریم چرا که این بدعت­ها تنها مربوط و مخصوص به یک عصر و زمان نیست، به قول امام …

بیشتر بخوانید »

دفاع متکلمان از منهج خود و پاسخ سلف به این دلایل

علمای علم کلام در دفاع از منهج خود به دلایل زیر اتکا می­کنند.: اول: ظهور علم کلام در زمان تبع تابعین بوده است و استحسان اقتضای پیروی از آن­را می ­کرد و کتاب­ های مختلفی این علم را تدوین نموده است پس بدعت حسنه به شمار می­ آید و سبب دور شدن شبهه از قلب اهل باطل و ثبات یقین …

بیشتر بخوانید »

تعریف علم کلام (۱)

ابن خلدون علم کلام را این­گونه معرفی می­کند: «علمی است متضمن دفاع از عقاید ایمانی با دلایل عقلی و پاسخ دادن به اهل بدعت در زمینه اعتقادات بر مبنای مذاهب سلف و اهل سنت.» با اینکه علم کلام دفاع از عقاید ایمانی را به واسطه ­ی دلایل عقلی اجازه می­دهد اما توضیح می­دهد که مسائل مربوط به عالم غیب در …

بیشتر بخوانید »

به وجود آمدن کلام در اصول دین و نشأت گرفتن فرقه­ ها(۲)

با هم در مورد عصر رسول الله و صحابه صحبت کردیم و گفتیم که با نص صریح آیه ­ی قرآن، دایره­ ی دین کامل گشت و اصحاب فهم و درایت عمیقی نسبت به عقیده­ ی اسلامی و اصول آن داشتند. فهم و تطبیق آن در قلوب آنان درست مانند قلب یک شخص بود. و همگی فهم یکسانی داشتند. در پرده …

بیشتر بخوانید »

مهم ترین موضوعات علم کلام (۳)

مناقشات در اصول دین که متکلمان درباره ی آن صحبت کرده و مناظره می کنند، پیرامون مسائل زیر می باشد: اولا: «رد بر دهری ها که معتقد به قدمت عالم هستنند. متکلمان بر حادث بودن اجسام دلیل و برهان آورده و آن را دال بر وجود پروردگاری می دانند که عالم حادث را به وجود آورده است و او الله …

بیشتر بخوانید »

دلیل عقلی بر برتری صحابه و ظهور جدل

استفاده از دلیل عقلی آشکار می­ کند که حواریون و اصحاب پیامبران نسبت به دیگران، رسالت رسولان و اصول و فروع دقیق آن­را بیشتر می­شناختند و می­فهمیدند. و متأخرین بیش از دیگران از رسالت رسولان و فهم رسالت آنها بدورند. مگر آن عده ­ی اندکی که بر پیروی از سابقین حریص­ اند و پیرو منهج نقل دقیق می­باشند چنانکه اهل …

بیشتر بخوانید »

دلایل شرعی بر فضیلت صحابه

الله متعال در فضل و برتری صحابه می ­فرماید: «وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالأَنصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ»: «پیشگامان نخستین مهاجران و انصار و کسانی که به نیکی روش آنان را در پیش گرفتند و راه ایشان را به خوبی پیمودند.» (توبه: ۱۰۰) پس آنها برترین ­ها معرفی شدند و پس از آنها این وصف شامل کسانی می­شود که تا قیامت …

بیشتر بخوانید »

منهج صحابه در اندیشیدن و تدبر

چنانکه مشاهده کردیم، اسلام قلب را مورد خطاب قرار داده است و انسان را به اندیشیدن و تدبر در آیات و آثار مخلوقات فرا خوانده است. عصر صحابه براساس همین منهج قرآنی روشن، گذشت و در روش و منهجش، تنها قدوه و اسوه و الگوی آنها رسول الله بود به ­گونه­ای که با او زندگی کرده و شاهد نزول وحی …

بیشتر بخوانید »

جایگاه صحابه در میان امت

کتاب­ ها و صفحات تاریخ بر فهم و شناخت کامل صحابه از تمامی اصول دین خبر می­ دهد و این به سبب توجه و اطاعت آنها از آیاتی است که به غور و تدبر تشویق می­کند، مانند این کلام الله متعال که می­ فرماید: «کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِّیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ»: «کتاب پر خیر و برکتی است و آن­ را برای …

بیشتر بخوانید »

فرشتگان

عده­ ای از مفسران آورده­ اند: عمر رضی الله عنه در بالای مدینه زمینی داشت و چون می ­خواست به آنجا رود باید از مدارس یهود می ­گذشت و هر زمان از آنجا گذر می­کرد سخنان­ شان را می ­شنید، روزی درحالی ­که وارد آنجا شد، به او گفتند: ای عمر، از اصحاب محمد هیچیک نزد ما از تو محبوب­تر …

بیشتر بخوانید »

ایمان به تقدیر و فهم صحیح و درست آن

در ایمان به تقدیر مسلمانان بسیار دچار اختلاف شدند و در این میان موضع ابوبکر رضی الله عنه را  در این مورد را مشاهده کردیم هنگامی که می­گفت: «من سخن و نظر خویش را می­گویم اگر درست بود، از جانب الله متعال است اما اگر خطا و اشتباه بود، از جانب خود من و شیطان است.» این سخن او دلالت …

بیشتر بخوانید »