تعریف علم کلام و مهم­ترین موضوعات آن (۲)

شاید مثالی که ابن خلدون برای ما ذکر می­کند، در این­باره قویترین دلیل در اثبات عجز عقل از ادراک مسائل غیبی به شمار آید. او می­گوید: «این نقصی در عقل و مدرکات آن نیست، بلکه عقل میزان و معیاری درست و صحیح است و احکام آن یقینی می­باشد که در آن کذب و دروغی نیست و تو نباید در پی آن باشی که با آن امور توحید، آخرت و حقیقت نبوت و حقایق صفات پروردگار و هرچه بالاتر از آن است، بسنجی زیرا این کار، طمع در امر محال است. مثال آن مانند فردی است که ترازویی دارد که با آن طلا را وزن می­کنند و او بخواهد با آن کوه­ها را وزن کند و این کار ممکن نیست. چنین شخصی درک نمی­کند که تعیین میزانی برای احکام الهی امکان­پذیر نیست اما عقل به آن اصرار می­کند تا پروردگار و صفات او را درک کرده و بدان احاطه یابد. انسان ذره­ای از ذرات وجود است کسی که در امثال این قضایا، عقل را بر شنیدن مقدم کند، به اشتباه می­افتد و فهم اندک و کج نظری، او را به حق نمی­رساند. از آنچه بیان شد حق برایت واضح و آشکار گشت.»[۱]

ابن خلدون در تعریف خود به مهم­ترین مواردی که سبب اختلاف میان علمای کلام – که مدار آنها معتزله و اشاعره است – و بین علمای حدیث و سنت اشاره کرده است که ما را بر آن داشت ترجیح دهیم که در ورای این سطور، برداشت­های پراکنده و متفاوت و اختلاف نظرهای متضادی در مورد مسائل اصول دین است و بیان می­کند که خود توجه را به جانب نقد و انتقاد آن معطوف داشته است.

بدین سبب نباید موضع­گیری سلف از جمله علمای حدیث را در زمان­های مختلف فراموش کنیم. این علما بر این نظر و عقیده بودند که علم کلام بدعتی است که در فکر و اندیشه­ی اسلامی رسوخ کرده است و منجر به وجود اضطراب و فتنه­ می­شود. تلاش­های مسلمانان را از هم می­پاشد، عقل­های­شان را در مسیر به کوشش وامی­دارند که قرآن و سنت در آن راه کافی است حتی به جایی می­رسند که از متکلمان دفاع کرده و می­گویند: آنها از اسلام دفاع کرده­اند اما رای معارض و مخالف آن که امثال ابن تیمیه در پیروی از راه و روش سلف گفته­اند، چنین نیست و امثال ابن تیمیه و سلف، بر این باورند که متکلمان در این مهم کوتاهی کرده­اند زیرا در اصول خود به مبادی استدلال قرآنی تکیه نکردند. متکلمانی که بدعت آورده و بر این عقیده­اند که با این بدعت خود به نجات اسلام آمده و بر دشمنان اسلام امثال فلاسفه چیره شده­اند.

[۱] – مقدمهابن خلدون  ص ۳۸۴

مقاله پیشنهادی

سخنانی پیرامون آسان شدن بلاها

یکی از تاجران عاقل می‌گفت: وقتی، انسان سود ببرد و سالم برگردد، مصیبت، خیلی ناچیز …